Монгол орны байгаль нь баруун болон хойд хэсгийн сүрлэг өндөр уулс, төвийн уудам тал хээр, өмнөд нутгийн өргөн уудам Говь цөлийг хослуулсан өвөрмөц тогтоцтой. Нийт газар нутгийн ойролцоогоор 40 хувийг уул нурууд эзэлдэг бол үлдсэн хэсгийг тал хээр, гол мөрний хөндий, говь, цөлийн бүс нутаг бүрдүүлдэг. Монголын онгон дагшин байгаль дөрвөн улиралд өөр өөрийн өнгө төрхөөрөө хувирч, үзэсгэлэнт дүр төрхөө хадгалсаар байдаг.

Монголын уулс

Монголын уул нурууд нь зөвхөн байгалийн үзэсгэлэнт тогтоц төдийгүй биологийн олон янз байдлын чухал бүс, сүсэг бишрэлийн ариун дагшин газар, олон зуун жилийн түүхтэй нүүдэлчдийн соёлын өлгий нутаг юм. Эдгээр уулс нь экологийн чухал үүрэг гүйцэтгэхийн зэрэгцээ мал аж ахуй эрхэлдэг нутгийн иргэдийн амьжиргааг дэмждэг.

Алтайн нуруу

Монголын баруун хилийг даган үргэлжлэх Алтайн нуруунд улсын хамгийн өндөр оргил болох Таван Богд оршино. Энэхүү сүрлэг нуруу нь мөсөн гол, мөнх цаст оргил, цоохор ирвэсийн амьдрах орчин, өргөн уудам хөндийгөөрөө алдартай. Алтан бүргэдийн баяр болон Хүйтэн оргил зэрэг алдартай аяллын бүсүүд нь уулчид, адал явдал сонирхогчид, зэрлэг амьтан судлаачдыг татдаг.

Хангайн нуруу

Монгол орны төв хэсэгт орших Хангайн нуруу нь ногоон хөндий, халуун рашаан, тунгалаг гол мөрдөөрөө онцлог. ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Орхоны хөндий нь гайхамшигт байгалийн үзэсгэлэнгээс гадна түүх, соёлын үнэт дурсгалуудыг хадгалсан бүс нутаг юм.

Хэнтийн нуруу

Их эзэн Чингис хааны өлгий нутаг хэмээн алдаршсан Хэнтийн нуруу нь Монголын хамгийн алслагдсан, ариун дагшин бүсүүдийн нэг юм. Энэ нутаг нь сүсэг бишрэлийн ач холбогдол, эртний хадны сүг зураг, онгон дагшин ой тайгаараа алдартай.

Хөвсгөлийн уулс

Сүрлэг Хөвсгөл нуурыг хүрээлэн орших энэхүү уулсын бүс нь Монголын байгалийн хамгийн үзэсгэлэнт газруудын нэг юм. Энд явган аялал хийх, зэрлэг ан амьтан ажиглах, байгальд түшиглэсэн аялал жуулчлал хөгжүүлэх өргөн боломжтой.

Монголын говь

Говь цөл нь дэлхийн хамгийн том цөлүүдийн нэг бөгөөд Монголын өмнөд хэсэг, Хятадын хойд нутгийг дамнан оршдог. Ойролцоогоор 1.3 сая км² талбайг хамардаг энэхүү цөл нь олон янзын газрын тогтоц, баялаг түүхээрээ алдартай. Говийн уур амьсгал эрс тэс бөгөөд зуны улиралд халуун, өвөлдөө маш хүйтэн байдаг.

Элсэн манхан

Хонгорын элс нь Монголын хамгийн алдартай байгалийн үзэсгэлэнт газруудын нэг юм. 180 гаруй км урт үргэлжилж, зарим хэсэгтээ 200 метр хүртэл өндөр хүрдэг энэхүү элсэн манхан нь оргил өөд нь авирах, гайхамшигт байгалийн төрхийг тольдох, салхинд исгэрэх мэт авиа гаргадаг "дуулдаг элс"-ийг мэдрэх боломжийг олгодог.

Үлэг гүрвэлийн олдворууд

Говь цөл нь үлэг гүрвэлийн чулуужсан олдворуудаараа дэлхийд алдартай. "Улаан эрэг" хэмээн алдаршсан Баянзагт үлэг гүрвэлийн яс болон өндөг анх олдсон бөгөөд энэ нь палеонтологийн судлаачид, түүх сонирхогчдын заавал очих газрын нэг юм.

Баянбүрд ба зэрлэг ан амьтад

Хэдийгээр уур амьсгал нь хатуу ширүүн боловч Говьд зэрлэг хоёр бөхт тэмээ, мазаалай баавгай, цагаан зээр зэрэг ховор амьтад амьдардаг. Баянбүрдүүд нь нүүдэлчид болон зэрлэг амьтдын амьдрах чухал орчин болдог.

Эрс тэс уур амьсгал

Зуны улиралд агаарын температур 40°C-ээс давж халдаг бол өвөлдөө -40°C хүртэл хүйтэрдэг. Гэсэн ч цэлмэг хөх тэнгэр, өвөрмөц тогтоц бүхий байгаль нь аялагчдад мартагдашгүй дурсамж үлдээдэг.

Монголын ой мод

Монгол орон зөвхөн цөл, тал хээрээрээ бус, мөн хойд хэсгээрээ өргөн уудам ой модтой гэдгээрээ онцлог. Эдгээр ой нь Сибирийн тайга болон Төв Азийн тал хээрийн шилжилтийн бүсийг бүрдүүлдэг.

Тайгын бүс

Тайгын бүс нь Монгол орны нийт нутаг дэвсгэрийн ойролцоогоор 5 хувийг эзэлдэг бөгөөд гол төлөв хойд аймгуудад тархсан байдаг. Энэхүү шилмүүст ойд шинэс, нарс, гацуур зэрэг мод зонхилох бөгөөд хандгай болон бусад олон төрлийн ой тайгын амьтдын амьдрах орчин болдог.

Ургамал, амьтан

Монголын ой мод нь уулын цэцэгс, зэрлэг жимс, эмийн ургамлаар баялаг. Эдгээр экосистем нь олон төрлийн амьтныг тэтгэн амьдруулж, улсын байгалийн өвийн чухал хэсгийг бүрдүүлдэг.

Ой тайгын бүсийн амьдрал

Монголчуудын ихэнх нь тал хээрийн бүсэд амьдардаг боловч зарим иргэд ой модтой бүс нутагт нутаглан, мал аж ахуй эрхлэхийн зэрэгцээ ан агнуур, жимс түүх, эмийн ургамал түүх зэрэг уламжлалт аргаар байгалийн баялгийг ашиглан амьдардаг.

Монголын гол мөрөн, нуурууд

Хэдийгээр Монгол орны уур амьсгал хуурай боловч олон мянган гол мөрөн, нууртай бөгөөд эдгээр нь байгаль, хүн амын амьдралд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Усны нөөц нь экосистем, зэрлэг ан амьтан, нүүдэлчин айл өрхийн амьжиргааг тэтгэдэг.

Гол мөрөн

Монгол Улсад 3,800 гаруй гол мөрөн байдаг бөгөөд үүнд Орхон, Сэлэнгэ, Онон зэрэг томоохон голууд багтана. Эдгээр голууд нь өргөн хөндийгөөр урсаж, газар тариалан, мал аж ахуй, загас агнуурын чухал усны эх үүсвэр болдог.

Хөвсгөл нуур

"Монголын Цэнхэр сувд" хэмээн алдаршсан Хөвсгөл нуур нь Монголын хамгийн том цэнгэг уст нуур юм. Онгон дагшин ой мод, сүрлэг уулсаар хүрээлэгдсэн энэ нуур нь загасчлах, завиар аялах, явган аялал хийхэд хамгийн тохиромжтой газруудын нэг юм.

Увс нуур

ЮНЕСКО-гийн Шим мандлын нөөц газрын сүлжээнд багтдаг Увс нуур нь Монголын хамгийн том нууруудын нэг бөгөөд нүүдлийн шувууд олноор цуглардаг, төрөл бүрийн загасны амьдрах орчин болсон экологийн өндөр ач холбогдолтой нуур юм.

Загас агнуур

Монголын гол мөрөн, нууруудад тул загас, яргай төрлийн загас болон бусад олон төрлийн цэнгэг усны загас элбэг байдаг тул спорт загасчлал сонирхогчдын хувьд маш таатай нөхцөлийг бүрдүүлдэг.

Хүн ам

Монгол Улс ойролцоогоор 3.1 сая хүн амтай бөгөөд нэг хавтгай дөрвөлжин километрт дунджаар 1.6 хүн ногддог нь дэлхийн хамгийн сийрэг хүн амтай орнуудын нэг болгодог. Хүн амын 70 орчим хувь нь 35-аас доош насныхан бөгөөд дундаж нас нь ойролцоогоор 21 байна.

Монголын нийт хүн амын бараг тал хувь нь нийслэл Улаанбаатар хотод амьдардаг бол үлдсэн хэсгийн нэлээд хувь нь өнөөг хүртэл нүүдлийн болон хагас нүүдлийн амьдралын хэв маягаа хадгалан амьдарч байна.

Эрч хүчтэй, залуу хүн ам нь Монгол Улсын ирээдүйн хөгжил, эдийн засгийн өсөлтийн хамгийн чухал давуу талуудын нэг гэж үздэг.

Нүүдэлчин соёл

Нүүдэлчин соёл нь Монголын хамгийн үнэт соёлын өвүүдийн нэг юм. Байгальтайгаа зохицон амьдрах ухаан, хүн хоорондын харилцааг эрхэмлэн дээдлэх үзэл нь Монгол соёлын онцлог шинжүүдийн нэг билээ. Монголчуудын аж төрөх ёс, зан заншил, үнэт зүйлс нь уудам тал хээр нутаг болон эрс тэс эх газрын уур амьсгалтай салшгүй холбоотой хөгжиж ирсэн.

Монголын уламжлалт нүүдэлчин амьдрал ямар байдаг вэ?

Монголын уламжлалт нүүдэлчин амьдрал нь мал аж ахуйд тулгуурладаг. Малчид хонь, ямаа, үхэр, адуу, тэмээгээ улирлын онцлогт тохируулан бэлчээр даган нүүдэллүүлж, шинэ өвс тэжээл бүхий нутгийг зорин амьдардаг.

Тэд эсгий бүрээстэй, дугуй хэлбэрийн зөөврийн сууц болох гэрт амьдардаг. Монгол гэр нь өвлийн улиралд дулаанаа хадгалж, зуны улиралд сэрүүн байдлыг хангадаг онцлогтой. Мөн угсрах, буулгах, тээвэрлэхэд хялбар тул нүүдлийн амьдралын салшгүй хэсэг болсон байдаг.

Нүүдэлчин нийгэм нь уламжлал ёсоор гэр бүл, овог аймагт тулгуурлан зохион байгуулагддаг бөгөөд манлайлал нь ихэвчлэн тухайн хүний чадвар, туршлага, олон нийтийн хүндлэлд суурилдаг байв.

Монгол гэр

Монгол гэр буюу дэлхийн олон оронд "Юрт" хэмээн нэрлэгддэг энэхүү уламжлалт сууц нь Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний олон зуун жилийн турш ашиглаж ирсэн өвөрмөц бүтээл юм. Гэр нь практик хийц, ашигтай зохион байгуулалт, гүн гүнзгий бэлгэдлийг хослуулсан сууц юм.

Гэр нь хана, унь, тооно, хаалга зэрэг модон бүтээцээс бүрдэх бөгөөд гадуур нь хонины ноосоор хийсэн эсгийгээр бүрж, дээрээс нь даавуу болон цаг агаарын нөлөөнөөс хамгаалах бүрээсээр хучдаг.

Гэрийн хамгийн онцлог хэсэг болох тооно нь хэд хэдэн чухал үүрэгтэй. Үүнд:

• Гал зуухны утааг гадагшлуулах
• Байгалийн гэрэл нэвтрүүлэх
• Тэнгэр, газрын холбоог бэлгэдэх

Энэхүү хийц нь зөвхөн тав тухтай орон зайг бий болгоод зогсохгүй нүүдэлчин амьдралын уян хатан байдал, тэсвэр хатуужил, дасан зохицох чадварыг илэрхийлдэг.

Түүх ба бүтэц

Гэрийн үндсэн хийц нь ойролцоогоор 3,000 жилийн өмнө бий болсон бөгөөд өнөөг хүртэл нүүдэлчдийн хамгийн тохиромжтой сууцны нэг хэвээр байна. Хөнгөн жинтэй, зөөвөрлөхөд хялбар, бат бөх, угсарч буулгахад амархан, агаарын солилцоо сайтай зэрэг давуу тал нь нүүдлийн амьдралд төгс зохицдог.

Уламжлалт гэр нь хоёр үндсэн хэсгээс бүрдэнэ:

1. Модон яс мод
2. Гадна бүрээс

Эрт үед сууцыг бүхэлд нь модоор хийдэг байсан тул "модон гэр" гэж нэрлэдэг байжээ. Хожим нь эсгий бүрээс ашиглах болсноор эсгий гэр үүсэж, нүүдэлчдийг "эсгий туургатан" хэмээн нэрлэх болсон байна.

Гэрийн модон бүтэц

• Хана – Сараалжин ханан хэсэг
• Унь – Тооноос ханатай холбосон дээврийн мод
• Тооно – Дээд дугуй цагираг хэсэг
• Хаалга – Орох гарцын модон хүрээ

Гэрийн бүрээс

• Дээврийн эсгий
• Туурга
• Өрх
• Хаалганы бүрээс
• Бүс, хошлон, олс зэрэг адуу, тэмээний хялгасаар хийсэн бэхэлгээ

Эдгээр нь гэрийг хүчтэй салхи, цаг агаарын хатуу ширүүн нөхцөлөөс хамгаалдаг.

Монголын уур амьсгалд зохицсон байдал

Монгол гэр нь өвлийн хахир хүйтэн, тал хээрийн хүчтэй салхийг давах зориулалттайгаар бүтээгдсэн. Модон яс нь бат бөх атлаа хөнгөн байдаг бол хонины ноосон зузаан эсгий нь өвөл дулааныг хадгалж, зуны улиралд дотор орчныг сэрүүн байлгадаг.

Дугуй хэлбэрийн бэлгэдэл

Монгол гэрийн хамгийн онцлог шинжийн нэг бол дугуй хэлбэр юм.

Бүтцийн хувьд дугуй хэлбэр нь салхины хүчийг жигд тарааж, хүчтэй салхинд тэсвэртэй болгодог.

Бэлгэдлийн хувьд дугуй дүрс нь:

• Мөнх оршихуй
• Тэнцвэр
• Эв нэгдэл
• Амьд бүхний харилцан холбоо

гэдгийг илэрхийлдэг бөгөөд энэ нь Монголчуудын ертөнцийг үзэх үзэл, амьдралын философийн чухал хэсэг юм.

Зөөвөрлөх боломж

Монгол гэрийн хамгийн том давуу талын нэг нь зөөврийн шинж чанар юм. Нэг айл өрх гэрээ 1.5 цаг хүрэхгүй хугацаанд буулгаж, тээвэрлэн, дахин барих боломжтой байдаг. Энэ нь улирлын чанартай нүүдэл хийхэд маш тохиромжтой.

Хэмжээ ба багтаамж

Монгол гэрийн хэмжээг уламжлал ёсоор хананы тоогоор хэмждэг.

• Энгийн айлын гэр ихэвчлэн 4–5 ханатай
• Том овог, өрх айл, ёслол хүндэтгэлийн зориулалттай гэрүүд 12 хүртэл ханатай байдаг

Гэрийн хэмжээ томрох тусам багтаамж нь нэмэгдэж, олон хүнийг хүлээн авах боломжтой болдог.

Монголын соёлын уламжлал, баяр наадам

Монголын хамгийн чухал уламжлалт баяр, соёлын арга хэмжээний нэг бол эрийн гурван наадам буюу бөх, сур, хурдан морины уралдаан юм. Жил бүрийн долоодугаар сард зохион байгуулагддаг Үндэсний их баяр наадам нь Монголын хамгийн том үндэсний баяр бөгөөд ёслолын жагсаал, урлагийн тоглолт, уламжлалт спортын тэмцээнүүдээрээ онцлог.

Өөр нэгэн чухал уламжлалт баяр бол Цагаан сар буюу билгийн тооллын шинэ жил юм. Энэ баярын үеэр гэр бүл, төрөл садан цугларч, ахмад настнуудаа хүндэтгэн золгож, бэлэг солилцон, үндэсний уламжлалт хоол зооглон баяраа тэмдэглэдэг.

Монголын соёл нь нүүдэлчин ахуй, бөө мөргөл, Төвдийн буддын шашны нөлөөгөөр төлөвшин хөгжсөн. Энэхүү нөлөө нь монголчуудын өдөр тутмын амьдралд, тухайлбал уламжлалт дээл хувцас өмсөх, монгол гэрийг үндэсний өв, нүүдэлчдийн амьдралын бэлгэдэл болгон өнөөг хүртэл ашиглаж буй байдлаас тод харагддаг.

Наадмын баярын түүх

Наадам нь 1921 онд Монгол Улсын үндэсний баяр болгон албан ёсоор тунхаглагдсан. Гэвч бөх, сур, хурдан морь гэсэн уламжлалт гурван тэмцээн нь олон зууны турш оршин тогтнож ирсэн бөгөөд эрт үед нүүдэлчин малчид болон монгол дайчдын эзэмшвэл зохих хамгийн чухал ур чадварт тооцогддог байв.

Түүхэн сурвалжуудаас үзэхэд XIII зууны эхэн үед Их эзэн Чингис хааны үед эдгээр тэмцээнийг цэргийн ялалт, овог аймгийн чуулганы дараах баяр ёслолын үеэр зохион байгуулдаг байсан байна. Үүний нотолгоо болох XIII зууны үеийн хамгийн эртний монгол бичгийн дурсгал болох Чингисийн чулууны бичигт Есүнгэ баатар 500 гаруй метрийн зайнаас бай онож харвасан тухай тэмдэглэн үлдээжээ.

2010 онд Наадам баярыг ЮНЕСКО-гийн Хүн төрөлхтний биет бус соёлын өвийн төлөөллийн жагсаалтад бүртгэсэн. ЮНЕСКО-гийн тодорхойлсноор, "Наадам нь монголчуудын нүүдэлчин соёл иргэншлээс салшгүй холбоотой" бөгөөд эрийн гурван наадам нь Монголын байгаль, ахуй амьдралтай нягт уялдаатай. Мөн баярын үеэр үйлддэг зан үйл, ёслолууд нь байгаль дэлхийгээ хүндэтгэх уламжлалыг илэрхийлдэг.

Монгол бөх

Наадмын ихэнх төрлийн тэмцээн нас, хүйс харгалзахгүй оролцох боломжтой байдаг бол үндэсний бөх нь уламжлал ёсоор эрэгтэйчүүдийн спорт хэвээр байна.

Улаанбаатар хотод зохион байгуулагддаг Үндэсний их баяр наадмын үеэр Монголын шилдэг хэдэн зуун бөх хоёр өдрийн турш есөн даваатай, хасагдах журмаар барилддаг. Барилдаанд жингийн ангилал, насны хязгаар, хугацааны хязгаар байдаггүй тул биеийн хэмжээ эрс ялгаатай бөхчүүд хүч сорих боломжтой.

Бөхчүүд уламжлалт шовгор малгай, зодог, шуудаг өмсдөг. Барилдааны зорилго нь өрсөлдөгчөө хөл, гарнаас бусад аль нэг эрхтнээрээ газар хүргэх явдал юм.

Сур харваа

Үндэсний сурын харвааны гол тэмцээнүүд Үндэсний спортын цогцолборын ойролцоох Үндэсний сурын талбайд болдог. Харваачид газарт өрсөн жижиг арьсан сур байг сумаар онож харвадаг бөгөөд хамгийн олон бай оносон оролцогч түрүүлдэг.

Сур харвах ур чадвар нь эрт дээр үеэс монголчуудын хамгийн эрхэм чадваруудын нэг байсан бөгөөд өнөөдөр ч Монголын дайчин уламжлалын бэлгэдэл хэвээр байна.

Хурдан морины уралдаан

Хурдан морины уралдаан нь Улаанбаатар хотын захын уудам тал болон Монгол орны бусад бүс нутгуудад зохион байгуулагддаг. Дэлхийн олон орны морин уралдаанаас ялгаатай нь Монголын хурдан морины уралдаан нь урт зайн тэсвэрийн уралдаан бөгөөд морины тэсвэр хатуужил, хурд хүчийг сорьдог.

Уламжлал ёсоор морьдыг бага насны хүүхэд унаачид унадаг. Хэдийгээр энэ нь Монголын соёлын өвийн чухал хэсэг боловч хүүхдийн аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор сүүлийн жилүүдэд төрөөс илүү хатуу журам, аюулгүй ажиллагааны шаардлагуудыг мөрдүүлэх болсон.

Уралдаан дууссаны дараа үзэгчид түрүүлсэн морийг тойрон цуглардаг уламжлалтай. Ардын заншлаар түрүүлсэн морины хөлсийг хүртвэл аз хийморь, сайн сайхан ирдэг гэж бэлгэддэг.

Наадам

Үндэсний хэмжээний баяр Улаанбаатар хотод зохион байгуулагддагаас гадна аймаг, сум бүр өөрийн гэсэн Наадмыг тэмдэглэдэг. Олон жуулчин орон нутгийн наадмыг илүү сонирхдог бөгөөд энэ нь Монголын хөдөөгийн амьдрал, уламжлалт соёлыг илүү бодитоор мэдрэх боломжийг олгодог.

Үндэсний их баяр наадам нь уламжлалт хөгжим, бүжгийн тоглолт, цэргийн ёслолын үзүүлбэр, үндэсний соёлын сүр жавхланг харуулсан нээлтийн ёслолоор эхэлдэг.

Нээлтийн ёслолын хамгийн чухал хэсгүүдийн нэг нь Есөн хөлт цагаан тугийг хүндэтгэн залж оруулах ёслол юм.

Уламжлалт хувцастай морьт цэргүүд ариун Есөн хөлт цагаан тугийг цэнгэлдэх хүрээлэнд залан оруулдаг. Түүхэнд энэхүү цагаан тугийг Чингис хааны үеэс энх тайван, баяр ёслол, дипломат уулзалтуудын үеэр хэрэглэж иржээ.

Өнөөдөр Есөн хөлт цагаан туг нь Монгол Улсын хамгийн эрхэм дээд үндэсний бэлгэдлийн нэг бөгөөд Улаанбаатар хот дахь Төрийн ордонд хадгалагддаг.

Монголын уламжлалт хоол хүнс

Монголын уламжлалт хоол хүнс нь гол төлөв мах, сүүн бүтээгдэхүүн, гурилан бүтээгдэхүүн дээр үндэслэдэг. Монгол орны газарзүйн онцлог, өргөн уудам бэлчээр, говь цөлийн нөхцөлөөс шалтгаалан мал аж ахуй нь эртнээс хүмүүсийн амьдралын үндэс байсаар ирсэн. Үүний үр дүнд мах, сүү, цагаан идээ нь монгол хоолны үндсэн орц болж, шим тэжээл ихтэй, илчлэг өндөр хоол хүнсийг бүрдүүлдэг.

Хуушуур

Хуушуур нь Монголын хамгийн алдартай уламжлалт хоолнуудын нэг юм. Үхэр эсвэл хонины татсан махыг нимгэн гурилан гуриланд боож, шаргал өнгөтэй болтол нь тосонд шарж бэлтгэнэ. Гадна талаараа шаржигнуур, дотроо шүүслэг байдаг бөгөөд ялангуяа Үндэсний их баяр Наадмын үеэр хамгийн өргөн хэрэглэдэг хоолны нэг юм.

Бууз

Буузыг Монголын үндэсний хоол гэж үздэг. Нимгэн гурилан хальсанд ихэвчлэн хонь эсвэл үхрийн татсан мах, сонгино болон амтлагч хийж жигнэн бэлтгэдэг. Буузыг уламжлал ёсоор Цагаан сарын баярын өмнө айл өрхүүд олноор нь хийж бэлтгэдэг.

Цуйван

Цуйван нь гараар хэрчсэн гурил, мах, төрөл бүрийн хүнсний ногоогоор хийдэг уламжлалт хоол юм. Орцуудыг хамтад нь хуурч эсвэл жигнэн болгож, амтлаг, тэжээллэг хоол бэлтгэдэг бөгөөд Монгол даяар өргөн хэрэглэдэг.

Хорхог (Чулуутай шарсан мах)

Хорхог нь Монголын хамгийн өвөрмөц уламжлалт хоолнуудын нэг юм. Ихэвчлэн хонь эсвэл ямааны махыг төмөр саванд халуун чулуу, хүнсний ногоотой хамт битүү болгож чанадаг.

Халуун чулуунууд нь дулааныг жигд тарааж, махны амт, үнэрийг илүү сайхан болгодог гэж үздэг. Энэхүү хоол хийх арга нь нүүдэлчдийн аялал, хээрийн нөхцөлд маш тохиромжтой байжээ.

Хорхог нь зөөлөн, шүүслэг мах, утааны өвөрмөц амтаараа алдартай. Уламжлал ёсоор хоол идсэний дараа хүмүүс халуун чулууг гартаа атгаж, ядаргаа тайлж, цусны эргэлтийг сайжруулдаг хэмээн бэлгэддэг.

Монголын уух зүйлс

Монголын уламжлалт ундаа нь гол төлөв сүүн бүтээгдэхүүнд тулгуурладаг бөгөөд нүүдэлчдийн соёл, улирлын онцлог, зочломтгой зан заншил, байгальтайгаа ойр амьдралын хэв маягийг илэрхийлдэг.

Айраг (Гүүний исгэсэн сүү)

Айраг бол Монголын хамгийн алдартай уламжлалт ундаа юм. Гүүний сүүг тусгай саванд хийж, удаан хугацаанд байнга бүлж исгэн бэлтгэдэг.

Айраг нь бага зэрэг исгэлэн амттай бөгөөд байгалийн гаралтай бага хэмжээний спирт агуулдаг. Ихэвчлэн зуны улиралд хэрэглэдэг бөгөөд хоол боловсруулалтыг дэмжих, ядаргаа тайлах үйлчилгээтэй гэж үздэг. Айраг нь баяр ёслол, найр наадам, зочин гийчин дайлах үед онцгой байр суурь эзэлдэг.

Хоормог

Хоормог нь тэмээний сүүгээр хийдэг уламжлалт исгэсэн ундаа бөгөөд Монголын баруун болон өмнөд бүс нутагт түгээмэл хэрэглэдэг. Тэжээллэг чанар өндөртэй бөгөөд эрүүл мэндэд тустай гэж үздэг.

Айрагтай харьцуулахад хоормог нь илүү өтгөн, тослог бүтэцтэй боловч мөн адил сэрүүцүүлэх исгэлэн амттай, бага зэрэг хийжсэн байдаг. Исгэх өвөрмөц аргын ачаар ээдэм, шар сүү болон ялгардаггүй жигд бүтэцтэй байдаг.

Сүүтэй цай

Сүүтэй цайг хар цайг сүү, давстай хамт чанаж, заримдаа шар тос эсвэл малын өөх нэмж бэлтгэдэг.

Сүүтэй цай нь өдөр тутмын хэрэглээний үндсэн ундаа бөгөөд монголчуудын зочломтгой заншлын салшгүй хэсэг юм. Илчлэг, шим тэжээлээр баялаг тул хүйтэн цаг агаарт дулаацуулах, нүүдэлчин амьдралын хэрэгцээт энергийг нөхөхөд тусалдаг. Зочинд хамгийн түрүүнд барьдаг ундаа нь уламжлал ёсоор сүүтэй цай байдаг.

Сүү, тараг

Сүүн бүтээгдэхүүн нь монголчуудын хоол хүнсэнд эртнээс чухал байр суурь эзэлж ирсэн. Сүү, тарагийг өдөр бүр, ялангуяа хөдөө орон нутагт өргөн хэрэглэдэг.

Уламжлал ёсоор шинэ сүүг буцалгаж, исгэн тараг болон бусад цагаан идээг хийдэг. Хот суурин газарт үйлдвэрийн аргаар боловсруулсан сүү, тараг түгээмэл хэрэглэгддэг. Аль аль нь кальци болон хүний биед шаардлагатай олон төрлийн шим тэжээлийн чухал эх үүсвэр юм.

Нэрмэл архи (Монгол архи)

Нэрэх гэдэг нь исгэсэн шингэнийг халааж, уурыг нь хөргөн шингэрүүлэн илүү өндөр спиртийн агууламжтай ундаа гарган авах үйл явц юм.

Монголын хамгийн уламжлалт нэрмэл ундааны нэг бол сүүн архи буюу монгол архи юм. Үүнийг сүү, айраг зэрэг исгэсэн сүүн бүтээгдэхүүнийг нэрж гарган авдаг.

Мөн нэрмэл айраг нь гүүний исгэсэн сүүний өвөрмөц амтыг хадгалсан хэрнээ спиртийн агууламж нь илүү өндөр байдаг уламжлалт согтууруулах ундаа юм.

Хооллолтын талаар анхаарах зүйл

Монголын уламжлалт хоол хүнс нь ерөнхийдөө илчлэг өндөртэй бөгөөд мах, сүүн бүтээгдэхүүн, гурилан бүтээгдэхүүн зонхилдог. Лактоз үл зохицох эсвэл сүүн бүтээгдэхүүнд мэдрэг хүмүүс, ялангуяа уламжлалт цагаан идээ өргөн хэрэглэдэг хөдөө орон нутагт аялахдаа сүүн бүтээгдэхүүнийг тохируулан хэрэглэх нь зүйтэй.

Уур амьсгал

Монгол орон нь эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай бөгөөд дөрвөн улирал нь тод ялгардаг. Цаг агаар нь ихэвчлэн эрс тэс, тогтворгүй байдаг бөгөөд зун нь халуун, хуурай, өвөл нь урт, маш хүйтэн байдаг. Зуны улиралд дундаж температур 20°C орчим байдаг бол долоодугаар сард 30°C ба түүнээс дээш халж болно. Харин өвлийн улиралд температур -40°C хүртэл буурч, дундаж нь ойролцоогоор -24°C байдаг. Хэдийгээр маш хүйтэн боловч Монголын хуурай уур амьсгалын ачаар өвлийн хүйтэн нь чийглэг бүс нутгийнхаас харьцангуй илүү тэсвэрлэхэд хялбар байдаг.

Зун (6–8 дугаар сар)

Зун бол Монголын хамгийн дулаан улирал бөгөөд аялал жуулчлалын оргил үе юм. Өдөр урт, агаарын температур дунджаар 25°C орчим байдаг бөгөөд тал хээр ногоорон өнгөлөг болдог. Энэ нь морин аялал, явган аялал, кемпинг, Говь цөлөөр аялах зэрэг гадаа хийх үйл ажиллагаанд хамгийн тохиромжтой үе юм.

Зуны хамгийн том онцлох үйл явдал бол жил бүрийн долоодугаар сард Улаанбаатар хотод болдог Үндэсний их баяр Наадам юм. Энэ үеэр жуулчид Монголын уламжлалт эрийн гурван наадам болох үндэсний бөх, хурдан морины уралдаан, сурын харвааг үзэх боломжтой.

Мөн зургаадугаар сарын эхээр тал хээр зэрлэг цэцгээр бүрхэгдэж, Монгол орны байгаль үнэхээр үзэсгэлэнтэй өнгө төрхтэй болдог.

Намар (9–10 дугаар сар)

Намрын улиралд сэрүүхэн, тогтуун цаг агаар ноёлж, уул тал, ой мод шар, улбар шар, алтлаг өнгөөр алаглан үзэсгэлэнтэй болдог. Жуулчдын тоо цөөрдөг тул гэрэл зураг авах, соёлын аялал хийх, тайван орчинд аялахад хамгийн тохиромжтой улирал юм.

Жил бүрийн аравдугаар сард Монголын баруун бүсэд зохион байгуулагддаг Алтан бүргэдийн баяр нь казах бүргэдчдийн гайхамшигтай ур чадварыг үзэх ховор боломжийг олгодог.

Мөн есдүгээр сар нь Говь цөл болон Монголын хойд бүс, Хөвсгөл нуур-аар аялах хамгийн таатай саруудын нэг юм.

Хавар (3–5 дугаар сар)

Хавар бол цаг агаар тогтворгүй, хүчтэй салхи шуурга ихтэй шилжилтийн улирал бөгөөд ялангуяа Говийн бүсэд шороон шуурга элбэг тохиолддог.

Энэ үед нүүдэлчин малчид улирлын бэлчээртээ нүүдэллэж, төл мал хүлээн авдаг тул жуулчдад Монголын уламжлалт нүүдэлчин ахуйтай танилцах онцгой боломжийг олгодог.

Хаврын улиралд аялах бол цаг агаар богино хугацаанд огцом өөрчлөгдөх тул дулаан хувцас, салхины хамгаалалттай хувцас бэлтгэх шаардлагатай.

Өвөл (11–2 дугаар сар)

Монголын өвөл маш хүйтэн бөгөөд агаарын температур ихэвчлэн -30°C-аас доош буурч, зарим бүс нутагт -57°C хүртэл хүйтэрдэг.

Гэсэн хэдий ч өвөл нь цаст уул тал, мөстсөн нуурууд, өвлийн баяр наадам, жинхэнэ нүүдэлчин амьдралыг үзэх зэрэг бусад улиралд мэдрэх боломжгүй өвөрмөц аяллын туршлагыг санал болгодог.

Хоёрдугаар сар нь өвлийн аялал хийхэд хамгийн тохиромжтой саруудын нэг боловч маш дулаан хувцас, сайтар бэлтгэлтэй байх шаардлагатай.

Бүс нутгуудаар аялахад тохиромжтой улирал

Говь цөл

Говь цөлөөр аялахад хамгийн тохиромжтой үе нь 6–9 дүгээр сар юм. Харин долоо, наймдугаар сард агаарын температур 40°C хүрэх нь элбэг тул халуунд тохирсон бэлтгэлтэй байх хэрэгтэй.

Монголын хойд бүс ба Хөвсгөл нуур

7, 8 дугаар сар нь Хөвсгөл нуур болон Монголын хойд бүсээр аялахад хамгийн таатай үе юм. Харин 9 дүгээр сар нь намрын өнгө үзэмжийг сонирхох, жуулчин багатай тайван орчинд аялахад тохиромжтой.

Улаанбаатар хот

Улаанбаатар хотыг үзэж танилцах, гадаа үйл ажиллагаанд оролцох, Үндэсний их баяр Наадам зэрэг томоохон соёлын арга хэмжээг үзэхэд зуны улирал болон намрын эхэн үе хамгийн тохиромжтой байдаг.

Монголын бөө мөргөл

Монголын бөө мөргөл буюу Тэнгэр шүтлэг (Тэнгэризм) нь хүн төрөлхтний хамгийн эртний оюун санааны уламжлалуудын нэг бөгөөд монголчуудын амьдралын хэв маяг, ертөнцийг үзэх үзэл, соёлын үнэт зүйлстэй салшгүй холбоотой юм. Энэ нь зөвхөн шашин төдийгүй байгальтай зохицон амьдрах, өвөг дээдсээ хүндэтгэх, бүх амьд биет харилцан холбоотой гэсэн үзлийг эрхэмлэдэг амьдралын философи юм.

Гол шүтлэг: Мөнх хөх тэнгэр

Монголын бөө мөргөлийн дээд шүтээн нь Мөнх Хөх Тэнгэр бөгөөд орчлон ертөнцийг захирагч хамгийн дээд оюун санааны хүч гэж үздэг.

Уламжлалт ойлголтоор орчлон ертөнцийг гурван ертөнцөд хуваадаг.

Дээд ертөнц

Тэнгэрийн бурхад, тэнгэрийн сүнснүүд, хамгаалагч тэнгэрүүдийн орших ертөнц.

Дунд ертөнц

Хүн, амьтан, ургамал, уул ус болон бүх амьд биетийн оршин байдаг дэлхий ертөнц.

Доод ертөнц

Нас барагсдын сүнс, далдын хүч болон доод ертөнцийн эзэн Эрлэг хаан-ы орших ертөнц.

Бөө нь эдгээр гурван ертөнцийн хооронд зуучлагчийн үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд түүнийг ихэвчлэн "Тэнгэрийн элч" гэж нэрлэдэг.

Бөөгийн төрөл, зэрэг дэв

Монголын бөө мөргөл нь угсаатны бүлэг, бүс нутгаас шалтгаалан өөр өөр уламжлалтай. Хамгийн хүчтэй уламжлал өнөөг хүртэл Дархад, Цаатан, Хотгойд зэрэг ард түмний дунд хадгалагдан үлдсэн байдаг.

Зайран

Эрэгтэй бөөг зайран гэдэг.

Удган

Эмэгтэй бөөг удган гэдэг.

Хар бөө

Хар бөөгийн зан үйл нь ихэвчлэн хүчирхэг өвөг дээдсийн сүнс болон хамгаалагч онгодтой харилцахад чиглэдэг. Уламжлал ёсоор хамгаалал, саад тотгор арилгах, гай барцдыг засахтай холбоотой зан үйл үйлддэг.

Цагаан бөө

Цагаан бөө нь ерөөл өргөх, эдгээх, ариусгах, сайн сайхан, эв зохицлыг дэмжих зан үйлд төвлөрдөг.

Бөөгийн хувцас, зан үйлийн хэрэглэгдэхүүн

Бөөгийн өмсгөл нь энгийн хувцас биш бөгөөд бөөг хамгаалах, түүний оюун санааны хүчийг илэрхийлэх бэлгэдэл гэж үздэг.

Бөөний хэнгэрэг

Хэнгэрэг нь бөөгийн хамгийн чухал хэрэглэгдэхүүн бөгөөд түүнийг бөөгийн "унаа" гэж үздэг. Зан үйлийн үеэр онгод дуудах, бясалгалын буюу онгод орох төлөвт шилжихэд ашигладаг.

Аман хуур

Зарим зан үйл, ёслолын үеэр ашигладаг уламжлалт хөгжмийн жижиг зэмсэг юм.

Бөөгийн малгай

Ёслолын малгай нь ихэвчлэн нүдийг халхалсан байдаг бөгөөд энэ нь сүнсний ертөнцтэй холбогдоход тусалдаг гэж үздэг.

Манжиг (хамгаалах өмсгөл)

Бөөгийн өмсгөл нь төмөр чимэглэл, тууз, хонх, амьтны арьс болон төрөл бүрийн бэлгэдлийн зүйлсээр чимэглэгдсэн байдаг. Эдгээр нь бөөг муу ёрын сүнснээс хамгаалдаг гэж үздэг.

Онгод, өвөг дээдсийн сүнс

Бөө болох үйл явцыг ихэвчлэн "бөөгийн өвчин" тусах эсвэл удам дамжсан оюун санааны авьяасыг өвлөн авахтай холбон тайлбарладаг.

Уламжлал ёсоор хүчирхэг өвөг дээдэс бөөгийн онгод хойч үедээ бууж, тухайн хүнийг дуудаж эхэлдэг гэж үздэг. Үүнийг онгод дуудах буюу онгод буух хэмээн нэрлэдэг.

Бөө болж ёслолоо хүртсэний дараа тухайн хүн өвөг дээдсийн онгод болон хамгаалагч сүнстэй зан үйлээр дамжин харилцаж сурдаг.

Ийм оюун санааны холбооны ачаар бөөгүүд эдгээх зан үйл хийх, зөвлөгөө өгөх, ерөөл өргөх, хүний амьдралын тэнцвэрийг сэргээхэд тусалдаг гэж уламжлалд үздэг.

Орчин үеийн бөө мөргөл

Өнөөдөр бөө мөргөл нь Монгол Улсад албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн шашны уламжлалуудын нэг юм. 1990-ээд оноос шашин шүтэх эрх чөлөө сэргэснээр бөө мөргөлийг сонирхох хүмүүсийн тоо эрс нэмэгдсэн.

Гэсэн хэдий ч уламжлалт сургалтгүй мөртлөө өөрсдийгөө бөө хэмээн зарлах, зан үйлийг арилжааны хэлбэрт оруулах үзэгдэл нэмэгдэж буй талаар санаа зовниж байна. Жинхэнэ бөө мөргөл нь өвөг дээдсийн мэдлэг, байгаль дэлхийгээ хүндэтгэх үзэл, хамтын нийгэмлэгийн өмнө хүлээсэн хариуцлагад үндэслэдэг гэж олон бөө үздэг.

Мөн ариун дагшин уул тахих, овоо тахих, байгалийн эзэд, онгодод өргөл өргөх зэрэг уламжлал нь өнөөдөр ч Монголын соёлын чухал хэсэг хэвээр байгаа бөгөөд байгаль хамгаалах үзэл, уламжлалт экологийн мэдлэгийг хадгалан хамгаалахад хувь нэмэр оруулдаг.

Монголын уламжлалт урлаг

Монголын уламжлалт урлаг нь байгаль, нүүдэлчин ахуй, уудам тал хээртэй салшгүй холбоотой хөгжиж ирсэн. Эдгээр урлагийн төрөл нь монголчуудын түүх, итгэл үнэмшил, сэтгэлгээ, өдөр тутмын амьдралыг илэрхийлдэг бөгөөд үеэс үед өвлөгдөн уламжлагдсаар иржээ.

Хөөмий

Хөөмий нь дэлхийд хосгүйд тооцогдох Монголын уламжлалт дуулаачийн урлагийн нэг төрөл юм. Хөөмийч нэгэн зэрэг хоёр ба түүнээс олон өнгө авиа гаргаж, хөгжмийн ямар ч зэмсэг ашиглахгүйгээр өвөрмөц аялгуу үүсгэдгээрээ онцлогтой.

Монгол хөөмийн үүсэл гарлыг уламжлал ёсоор Ховд аймгийн Чандмань сумтай холбон үздэг. Уулын хөндийгөөр исгэрэх салхи, урсах гол мөрөн, хүрхрээний шуугиан, ой модны сэрчигнэх чимээ зэрэг байгалийн авиа нь энэхүү гайхамшигт урлагийн урам зориг болсон гэж үздэг.

Монгол хөөмий нь Тувагийн хөөмийгөөс аялгуу, өнгө аясын хувьд ялгаатай бөгөөд илүү хүчтэй, баялаг өнгөтэй, уянгалаг эгшигтэй байдаг.

Хөөмийн үндсэн төрлүүдэд:

• Хархираа – Цээжний гүнээс гардаг бүдүүн, хүчтэй авиа.
• Исгэрээ – Амны хөндийд үүсэх өндөр өнгийн исгэрэх мэт авиа.
• Нармай хөөмий – Хамрын өнгө аяс давамгайлсан хөөмий.
• Шахаа хөөмий – Хоолойг шахаж гаргадаг цуурайлаг өнгө аястай хөөмий.

Өнөөдөр хөөмий нь Монголын хамгийн үнэт соёлын өвийн нэг бөгөөд үндэсний хөгжмийн урлагийн салшгүй хэсэг болон дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн юм.

Морин хуур

Морин хуур нь Монголын үндэсний хөгжмийн зэмсэг бөгөөд Монголын соёлын хамгийн тод бэлгэдлүүдийн нэг юм.

Морин хуурын өвөг нь ихэл хуур гэж үздэг. Тэгш өнцөгт модон цартай энэхүү хөгжмийн зэмсгийн толгой хэсэгт морины дүрс сийлсэн байдаг тул "морин хуур" хэмээн нэрлэжээ.

Уламжлал ёсоор хуурын хоёр чавхдас болон нумын хялгасыг адууны хялгасаар хийдэг байв. Морин хуурын аялгуу нь уянгалаг, намуухан атлаа хүчтэй өнгө аястай бөгөөд Монголын тал нутгийн хэмнэл, уудам орон зайн мэдрэмжийг илэрхийлдэг. Бусад чавхдаст хөгжмийн зэмсгээс ялгаатай нь хялгасыг хялгасаар үрж хөг гаргадаг онцлогтой.

Эрт цагт морин хуурын толгойг морь, хүн, арслан, домгийн амьтан зэрэг олон янзын дүрсээр урладаг байсан бол өнөөдөр морин толгойтой хийц нь үндсэн хэлбэр болон тогтож, Монголын үндэсний бэлгэдэл болжээ.

Морин хуур нь ардын дуу, уламжлалт хөгжим, зан үйл, ёслол, орчин үеийн тайзны урлагт чухал байр суурь эзэлдэг.

Уртын дуу

Уртын дуу нь Монголын уламжлалт дууны урлагийн хамгийн эрхэм төрөл юм. Энэ нь урт үргэлжилсэн аялгуу, удаан хэмнэл, өргөн цар хүрээтэй хоолойн царцаагаараа онцлог.

Уртын дууны уужим, намуухан аялгуу нь Монголын уудам тал нутаг, цэлмэг хөх тэнгэр, нүүдэлчин амьдралын тайван хэмнэлийг илэрхийлдэг.

Уртын дууны гол агуулга нь:

• Эх орон, төрсөн нутгаа хайрлан магтах
• Уул ус, байгаль дэлхийн гоо үзэсгэлэнг дуулах
• Эцэг эх, гэр бүлээ хүндэтгэх
• Сайхан хүлгийг магтан дуулж бахархах
• Хүний амьдрал, хувь заяа, цаг хугацааны мөн чанарын тухай эргэцүүлэх

Уртын дуу нь энгийн сэтгэл хөдлөлийг бус, амьдралын гүн ухаан, хүний оршихуйн утга учрыг илэрхийлдэг онцлогтой.

2008 онд Уртын дуу нь ЮНЕСКО-гийн Хүн төрөлхтний биет бус соёлын өвийн төлөөллийн жагсаалтад бүртгэгдсэн бөгөөд энэ нь түүний дэлхийн хэмжээнд үнэлэгдсэн соёлын ач холбогдлыг илтгэнэ.

Биелгээ (Монгол ардын уламжлалт бүжиг)

Биелгээ нь Монголын баруун бүс нутгийн, ялангуяа Ойрад угсаатны дунд үүсч хөгжсөн уламжлалт бүжгийн урлаг юм.

Энэхүү өвөрмөц бүжиг нь Монголын олон ястны түүх, зан заншил, хөгжим, домог, үндэсний хувцас, тоглоом наадам, өдөр тутмын амьдралыг илэрхийлдэг. Бүжигчид биеийн хөдөлгөөнөөрөө нүүдэлчин ахуй, хөдөлмөр, зан үйл, соёлын уламжлалыг дүрслэн үзүүлдэг.

Биелгээг уламжлал ёсоор монгол гэрийн дотор бүжиглэдэг байсан тул орон зай хязгаарлагдмал байв. Иймээс мөр, гар, алга, нүүрний хувирал зэрэг биеийн дээд хэсгийн хөдөлгөөн маш нарийн хөгжсөн байдаг. Том тайзан дээр өргөн хүрээтэй хөдөлгөөн хийхээс илүүтэйгээр бүжигчид нарийн уран хөдөлгөөнөөрөө сэтгэл хөдлөл, үйл явдал, өдөр тутмын амьдралыг илэрхийлдэг.

Биелгээ нь нүүдэлчдийн баяр баясгалан, хөдөлмөр, ёс заншил, ахуй амьдралыг тусгасан бөгөөд Монголын баруун бүсийн ард түмний дунд олон зууны турш өвлөгдөн хадгалагдсан юм.

Энэхүү өвөрмөц бүжгийн урлаг нь Монголын уламжлалт тайзны урлагийн шилдэг жишээний нэг бөгөөд нүүдэлчин соёлын бүтээлч сэтгэлгээ, соёлын баялаг өвийг тод харуулдаг.

Соёлын өндөр ач холбогдлыг нь үнэлэн Монголын уламжлалт ардын бүжиг – Биелгээ нь ЮНЕСКО-гийн Хүн төрөлхтний биет бус соёлын өвийн төлөөллийн жагсаалтад бүртгэгдсэн юм.