Монгол Улс бол Төв Азид орших, эртний нүүдэлчдийн өв соёлыг хадгалсан гайхамшигт орон юм. Дэлхийн хамгийн сийрэг хүн амтай, газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 18-д ордог боловч хүн амын нягтшил хамгийн бага орнуудын нэг бөгөөд уудам тал хээр, сүрлэг уул нурууд, говийн их элсэн манхан, тунгалаг цэнхэр нууруудаараа алдартай. Газарзүйн байршлийн хувьд Азийн төв хэсэгт, ОХУ болон БНХАУ-ын хооронд оршдог, далайд гарцгүй, уудам газар нутагтай улс юм.Чингис хааны үүсгэн байгуулсан “Их Монгол Улс” дэлхийн түүхэнд гүн ул мөрөө үлдээсэн бөгөөд өнөөгийн Монгол орон нүүдэлчний уламжлал, орчин үеийн хөгжил дэвшлийг хамтад нь хадгалж буй өвөрмөц соёлтой улс юм. Халуун найрсаг зочломтгой байдгаараа алдартай монголчууд зочдыг хүлээн авч, язгуур уламжлал, сэтгэл татам түүхээ хуваалцахдаа маш их бахархдаг.

• Нутгийн хэмжээ: 1,564,116 км²
• Байршил: Орос, Хятад хоёр улсын дунд оршдог, далайд гарцгүй орон.
• Нийслэл: Улаанбаатар
• Хүн ам: ~3.5 сая (2025 он)
• Албан ёсны хэл: Монгол хэл (Харьцангуй залуу орон тул Англи, Хятад, Солонгос, Орос хэлээр ярьдаг хүмүүс цөөнгүй)
• Шашин: Буддын шашин голлох бөгөөд бага хэмжээний Бөө мөргөл, Христ, Исламын шашинтай хүмүүсч бий.

Газарзүй 

    Монголын ландшафт нь баруун болон хойд хэсгээрээ өндөх уулс, төвийн бүс нутагт уудам тал хээр, өмнөд хэсэгт говь цөлийн гайхалтай холимог юм. Тус улсын 40 орчим хувь нь уулархаг, үлдсэн хэсэг нь тэгш тал, голын хөндий, хагас цөл, цөлийн сав газартай. Түүний байгалийн үзэсгэлэнт байдал нь түүхий, хуучирч муудаагүй, улирал солигдох тусам өөрчлөгддөг. 

Уур амьсгал

     Монгол Улс дөрвөн улиралтай эх газрын уур амьсгалтай. Цаг агаар эрс тэс, урьдчилан таамаглах аргагүй - зун нь халуун, хуурай, өвөл нь урт, хүйтэн байдаг. Зуны дундаж температур +20 ° C, 7-р сард + 30 ° C хүрдэг. Өвлийн температур -40 хэм хүртэл буурч, дунджаар -24 хэм байна. Хүйтэн хэдий ч хуурайшилт нь чийглэг бүс нутгуудаас илүү өвлийг тэсвэрлэдэг. Монгол жилдээ 260 хоног нартай байдаг нь дэлхийн хамгийн нарлаг орны нэг юм.

Хүн ам

      Монгол Улс 3.1 сая орчим хүн амтай бөгөөд нэг хавтгай дөрвөлжин километрт ердөө 1.6 хүн ноогддог нь дэлхийн хамгийн бага нягтаршилтай орны нэг юм. Хүн амын 70% нь 35-аас доош насныхан, дундаж нас нь 21 нас байна. Монголчуудын 50 орчим хувь нь Улаанбаатар хотод голлон амьдардаг бол үлдсэн 47 хувь нь нүүдэлчин, хагас нүүдэлчин амьдралын хэв маягийг хадгалсаар байна. Энэ залуу, эрч хүчтэй хүн ам нь Монгол Улсын ирээдүйн хөгжлийн хамгийн том давуу талуудын нэг юм.

Шашин

      Монголын зонхилох шашин бол Төвдийн Буддизм бөгөөд түүний соёл, өдөр тутмын амьдралд гүн гүнзгий үндэс суурьтай байдаг. Та мөн тус улсын эртний оюун санааны зан үйл болох бөө мөргөлийн ул мөрийг олох болно, ялангуяа хөдөө орон нутгийн болон уугуул хүмүүсийн дунд. Христийн шашин, Исламын шашиныг баруун Монголын казахууд гэх мэт цөөнх шүтдэг.

Соёл ба Ёс Заншил

       Нүүдэлчин ахуйд тулгуурлан бүрэлдэн тогтсон үнэт өв билээ. Байгаль дэлхийтэйгээ зохицон амьдрах ухаан, хүн хоорондын харилцааг эрхэмлэх үзэл нь монголчуудын соёлын гол онцлог юм. Монголчуудын амьдралын хэв маяг, зан заншил, үнэт зүйлс нь уудам тал нутаг, эрс тэрс уур амьсгалтай салшгүй холбоотой.

Монголын уламжлалт нүүдэлчин ахуй ямар байдаг вэ?

       Монголын уламжлалт нүүдэлчин амьдралын хэв маяг нь бэлчээрийн мал аж ахуйд төвлөрч, Монголын нүүдэлчид хонь, ямаа, үхэр, адуугаа өргөн уудам тал нутгаар нүүлгэн шилжүүлдэг. Тэд өвөлдөө дулаацуулж, зундаа сэрүүн байдаг зөөврийн дугуй эсгий майхан буюу өргөөнд амьдардаг. Гэр нь тэдний амьдралын хэв маягийн гол элемент бөгөөд улирлын чанартайгаар нүүж, шинэ бэлчээрийг олоход хялбархан угсарч, тээвэрлэдэг. Нүүдэлчин нийгэм нь гэр бүл, овог аймаг, овог аймгуудын хүрээнд зохион байгуулалттай байдаг бөгөөд манлайлал нь ихэвчлэн чадвар дээр суурилдаг. Тэдний хоол хүнс нь мах, сүүн бүтээгдэхүүнээс бүрддэг бөгөөд гүүний айраг буюу айраг нь түгээмэл ундаа юм.

Монгол гэр

     Монгол гэр нь ихэвчлэн гээд нэрлэгддэг бөгөөд Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчид олон зууны турш ашиглаж ирсэн уламжлалт зөөврийн орон сууц юм. Энэ ухаалаг бүтээл нь ашиглалтад тохирсон бүтэц, хэлбэр дүрс, гүн гүнзгий соёлын бэлгэдлийг нэгтгэдэг. Модон шонгуудыг гинжин тороор угсарч барьж байгуулсны дараа гэрийг хонины ноосон эсгий болон палатка эсвэл бусад цаг агаарт тэсвэртэй материалаар бүрдэг. Гэрийн онцлогт шинжтэй бөмбөгөр дээвэр, үүнийг тооно гэдэг нь олон үүрэг гүйцэтгэдэг: Зуухны яндангийн үүрэг гүйцэтгэх, байгалийн гэрлийг нэвтрүүлэх, мөн газартай тэнгэрийн хоорондох холболтыг бэлгэддэг. Энэхүү загвар нь зөвхөн тав тухтай орон зайг бүрдүүлдэг төдийгүй нүүдлийн амьдралын уян хатан байдал, тэсвэр тэвчээрийг илэрхийлдэг.

    Гэр 3000 орчим жилийн тэртээгээс одоогийн ерөнхий хэв шинж нь бүрэлдэн боловсронгуй болж ирсэн, нүүдэлчин түмний амьдралын гол хэрэгцээ болсоор иржээ. Нүүдэллэн аж төрөхөд хамгийн сайн зохицсон гэр сууц нь бүтэц зохиомжийнхоо хувьд ихээхэн сонирхол татдаг билээ. Нүүж суухад хөнгөн, авсаархан, барихад хялбар, удаан эдлэгддэг, архитектурын онцгой шийдэлтэй, халуун сэрүүцдэг, хүйтэнд дулаан байдаг, байгалийн жамын агаарын солилцоотой гэх мэт олон өвөрмөц цогц тодотголыг гэрт өгсөн байдаг. Гэр нь яс мод болон бүрээс гэсэн хоёр үндсэн зүйлээс бүрдэнэ. Эрт үед гэр сууцаа дан модоор хийж байсны улмаас модон гэр гэж нэрлэх болсон. Хожим мод, эсгий бүрээс зэргээс бүтсэн гэр үүсэхэд эсгий гэр буюу нүүдэлчдийг бүхэлд нь эсгий туургатнууд хэмээн гэр сууцаар нь онцгойлон нэрлэсэн түүхтэй билээ. Гэрийн мод нь унь, тооно, хана, хаалганаас бүрдэнэ. Эсгийгээр бүрж, малын хялгасаар томсон дээсээр оосор бүч, бүслүүр, хошлон хийдэг бөгөөд хаяавч, шалтай эсвэл эсгий дэвсгэртэй байна. Эсгий бүрээс нь өрх, дээвэр, туурга, үүд зэрэг байна.

    Монгол гэр нь Монголын талын хүйтэн өвөл, хүчтэй салхи зэрэг экстрим нөхцөлд тэсвэрлэхээр зохион бүтээгдсэн. Гэрийн модон хүрээ нь тулгуур багана болон хана (хана) хөндийгээр байгуулсан бөгөөд нээлттэй тал нутгийг давахад шаардлагатай бүтцийн бат бөх чанарыг өгдөг бөгөөд хөнгөн, зөөврийн хэвээр байдаг. Хүрээг нь дулаалгаар бүрж, уламжлалт аргаар хонины ноосоор хийдэг ба энэ нь дотоод температурыг хадгалах, өвөлдөө дулаан, зундаа сэрүүн байлгахад тусалдаг. 

   Гэрийн дугуй хэлбэр нь зөвхөн үйлчилгээндээ төдийгүй гүн гүнзгий бэлгэдэлтэй. Бүтцийн хувьд дугуй хэлбэр нь салхинд сайн тэсвэртэй, ихэвчлэн салхлаг хөдөөгийн хувьд зайлшгүй чухал. Бэлгэдлийн хувьд гэрийн дугуй хэлбэр нь мөнх, тэнцвэр, амьдралын бүх зүйлсийн харилцан холбогдлыг илэрхийлдэг бөгөөд Монголын амьдралын үзлийн санааг тусгасан байдаг. 

    Тооно буюу туурь нь гэрийн конус хэлбэртэй дээврийн дээд хэсэгт байрлах дугуй нүх бөгөөд модон тулгуураар (уни) холбогддог. Энэ нь олон үүрэг гүйцэтгэдэг гол хэсэг юм; Гэрт байгалийн гэрэл, агааржуулалт өгөх, мөн гэр бүлийг дээгүүрх мөнхийн цэнхэр тэнгэртэй бэлгэдлийн холбоогоор холбох үүрэг гүйцэтгэдэг монгол соёлд гүн хүндэтгэлийн зүйл юм.

   Монгол гэрийн онцлогийн нэг нь тээвэрлэх боломжтойд оршино. Гэрийг нэг цаг хагас хүрэхгүй хугацаанд салгаж, дахин угсарч болдог тул нүүдлийн амьдралд хамгийн тохиромжтой.

    Гэрийн хэмжээ нь ханын тоогоор хэмжигддэг бөгөөд стандарт гэрт дөрвөн таван торон ханатай байдаг бол, том гэрүүд өргөсөн гэр бүл эсвэл цуглаан хийхэд зориулагдан баригдаж болно. Том гэрүүдийн торон ханын тоо 12 хүртэл хүрч болно.

Уламжлал бэлгэдэлүүд;

Уламжлалт гэр нь бэлгэдлээр баялаг бөгөөд бүр бүрэлдэхүүн хэсэг нь соёлын утгатай. Тооныг түшдэг багана нь нөхөр, эхнэрийг илэрхийлж, тэгш байдал, хослолыг бэлгэддэг. Эдгээр баганыг төвд байрлуулаад, гэрийн эрэгтэй, эмэгтэй үүргийн тэнцвэрийг илэрхийлнэ.

Хоолны тогоо нь хоёр баганий хооронд төвлөрч байрладаг бөгөөд гэрийн зүрх гэгддэг. Монгол соёлд гал ариун, төв тогоо нь дулаан хангах төдийгүй гэр бүлийн сэтгэл, амин сүнсийг төлөөлдөг. Тогооны утаа гарах хоолойн хэсэг тооногийн модон рам дундуур гардаг.

Галыг хүндэтгэн үзэж, ариутгах чадвартай гэдэгт итгэдэг бөгөөд тогоог практик болон сүнслэг төв болгож өгдөг.

Дээврийн баганууд нь тооногоос дөрвөн үндсэн чиглэл болон найман дэд чиглэлийг бэлгэдэн гардаг бөгөөд өдөрт 12 цаг, 12 жилийн мөчлөгтэй нийцдэг. 

Монголын хуанли. Гэрийн уламжлалт байрлал нь хаалгыг урд өмнөд зүг рүү харуулан барих явдал юм. Нүүдэлчид нарны гэрлийг цаг тоолох хэрэгсэл болгон ашигладаг байсан. Энэ нь газар, тэнгэрийн байгалийн хэмнэлийн дагуу холбогдсон нүүдэлчний амьдралын хэв маягийг илэрхийлдэг.

Гэр доторхи чимэглэлүүд, модон тавилга болон банз зэрэг нь байгалийн элементүүдийг, тухайлбал уул, гол, амьтад болон нар сар гэх мэт тэнгэрийн биетүүдийг дүрсэлсэн тасралтгүй хээ угалзтай байдаг. Эдгээр хээ зураас нь монголын шаманизм, буддын шашныг илэрхийлдэг ба хүний амьсгал, байгаль, сүнслэг ертөнцтэй холбоог онцолсон байдаг.

Монголчууд мөн гал тахидаг бөгөөд үүнийг амьдралын бэлгэ тэмдэг гэж үздэг. Түлэгддэг зуухны гал нь гэр бүлд төв байр эзэлдэг бөгөөд хамгийн их хүндэтгэл үзүүлдэг. Энэ нь гэрийн зүрх гэж тооцогддог бөгөөд хатуу өвлийн улиралд дулаан, сайн сайхан байдлыг хангадаг. Гал нь гэр бүлийн амьдралын тасралтгүй байдлыг бэлгэддэг бөгөөд сүнслэг зан үйлд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.

Монголд ямар соёлын гол зан үйл, баяр наадам байдаг вэ?

Монгол улсын соёлын гол зан үйл, баяр наадамд бөх, сур харваа, хурдан морины уралдаан зэрэг "эрийн гурван наадам" багтдаг. Жил бүрийн долдугаар сард зохиогддог энэхүү наадам нь өнгөлөг ёслол, тэмцээн уралдаантай үндэсний томоохон арга хэмжээ юм. Өөр нэг чухал баяр бол Цагаан сар буюу цагаан сар бөгөөд гэр бүлээрээ цуглаж, найр наадам хийж, хүндэтгэл үзүүлэх уламжлалт зан үйлээр тэмдэглэдэг. Монголын соёлд нүүдэлчин, бөө мөргөл, буддын шашны уламжлал гүн гүнзгий нөлөөлж, дээл, үндэсний хувцас өмсөх, гэр (юрт)-ийг орон сууц болгон ашиглах зэрэг зан үйлд тусгагдсан байдаг.

Энэ нь Монголд болж буй хамгийн том цугларалт бөгөөд 21 аймаг бүгд уламжлалт нүүдлийн соёл, өв соёлоо тэмдэглэхээр цаг гаргадаг, “Улаанбаатар хотын төвөөс Говийн алслагдсан сумд хүртэл.”

Үндсэн албан ёсны арга хэмжээ нь 7 дугаар сарын 11-13-ны өдрүүдэд нийслэлд, Улаанбаатарын Үндэсний цэнгэлдэх хүрээлэнд болно.

“Наадам дээр хүн бүрийн царай дээр бахархал, баяр хөөр тод харагддаг,” гэж Ганбаатар хэлэв. “Наадам нь Монголчуудын үндэсний танилцуулгын нэг хэсэг болсон.” Бүх зүйл Чингис хаанаас эхэлсэн.

Монголд Наадам албан ёсоор жил бүрийн үндэсний баяр хэмээн зарлагдсан нь 1921 он юм. Гэсэн хэдий ч хэдэн зууны турш хурдан морины уралдаан, сур харвах, бөхийн зэрэг энэ гурван арга хэмжээ нь туулах орон нутгийн нүүдэлчдэд болон Монгол цэргүүдэд чухал чадвар эзэмшихэд тусалсан гэж үздэг байжээ. Түүхэн эх сурвалжуудын тэмдэглэлээр бол, XIII зууны эхээр Чингис хаан дайснуудаа ялж Монгол овгуудыг удирдаж байх үедээ эдгээр тоглолтыг баяр ёслолын арга хэмжээ болгон зохион байгуулжээ. Үүнийг нотлох баримт болгон, Чингис хааны хөшөө дурсгал — 1200-аад оны үеийн чулуун хөшөө, анхны мэдэгдэж буй Монгол бичгийг агуулсан — 500 метрээс илүү зайнаас сум сумлан амжилттай оноо авсан Ёсөнгэ гэх язгууртны дүрсийг харуулжээ. 2010 онд Наадам нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн Үндэсний Соёлын Биет бус Өвийн жагсаалтад нэмэгдсэн. ЮНЕСКО-ын тэмдэглэлд: “Монголын Наадам нь Монголын нүүдэлчин соёлтой салшгүй холбоотой” гэжээ. “Спортын гурван төрөл нь Монголчуудын амьдралын хэв маяг, амьдрах нөхцлөтэй шууд холбоотой бөгөөд тэдгээрийн уламжлалт дамжуулалтыг гэр бүлээрээ гэрийн сургалтын хэлбэрээр хийдэг байсан бол сүүлийн үед бөх, сурын сургалтын албан ёсны хөтөлбөрүүд хөгжсөн байна. Наадмын зан үйл, ёс заншлууд мөн байгаль дэлхий, орчныг хүндэтгэхийг онцлон харуулдаг.”

Тэмцээнүүдийн ихэнх нь нас, хүйсийг үл харгалзан бүх оролцогчдод нээлттэй байдаг, бөхийн тэмцээнээс бусад. Зөвхөн эрэгтэй тамирчид оролцоно.

Улаанбаатар хотод улсын шилдэг бөхчүүд хэдэн зуугаар нь хоёр өдрийн турш цаггүй, ганц удаа шалгаруулалтын аргаар есөн тойрогт өрсөлддөг.

"Тэмцээнд насны хязгаар, цагийн хязгаар байхгүй, мөн биеийн хэмжээний хязгаар байхгүй" гэж Nomadic Expeditions вэбсайт дээрээ дурджээ. "Давид ба Голиат маягийн тулаан үзэгдэх нь түгээмэл бөгөөд ихэвчлэн бага биетэй хүн ялдаг."

Дөрөв, таван тамирчин зэрэг зэрэг нарийн өнгийн малгай, мөрний хантааз, шорт өмссөн тамирчид хоорондоо хослон өрсөлдөж, өрсөлдөгчөө газар унагаахыг оролддог. Гараа болон хөлөө бусад биеийн хэсгүүд газар хүрвэл тэмцээнд ялагддаг.

Гол нум сумны тэмцээнүүд Үндэсний цэнгэлдэх хүрээлэнгийн хажууд, Үндэсний нум сумны талбай дээр хэд хэдэн өдрийн турш болдог. Тухайн төрлийн нэг тэмцээнд, жишээлбэл, нум сум зэрэг газар тавьсан арьсан олсо руу сумуудаа харуулна. Ихэнх сумийг оноодог нь ялдаг. Түүнчлэн морь уралдааны тэмцээнүүдийг Улаанбаатараас гаднах үзэсгэлэнгийн талбайд зохион байгуулдаг. Эдгээр алс холын уралдаан нь морьдын тэсвэр тэвчээрийг шалгадаг бөгөөд эдгээр амьтдыг голлон хүүхэд уяачид унадаг. Энэхүү спорт нь улсынхаа өв соёлын нэг хэсэг боловч сүүлийн жилүүдэд унаачдын нас нь шүүмжлэл дагуулж байна. Үүний улмаас засгийн газар спорттой холбоотой аюулгүй байдлын стандартуудыг сайжруулах үүднээс холбогдох дүрмээ шинэчлэхэд хүрсэн.

Уралдааны төгсгөлд олон түмэн уралдсан морийг тойрон гарах гэж түргэн хөдөлдөг. Яагаад вэ? Уралдаанд ялсан морьны хөлсийг азтайд тооцдог гэж үздэг.

Улаанбаатар хотод зохиогддог томоохон баяр ёслолын хажуугаар Монгол орны хөдөө нутгаар олон хэмжээний наадамын тоглолтууд зохиогддог. Олон аяллын компаниуд үүнийг оронд нь санал болгодог. Үндэсний цэнгэлдэх хүрээлэнд зохиогддог үндсэн наадам руу зорчигчид нээлтийн ёслол, парад, үзүүлбэрүүд болон, мэдээж, тоглолтуудтай хамт хэд хоног үргэлжлэх томоохон наадамд оролцох боломжтой. Нээлтийн ёслол нь Монгол бүжиг, хөгжим болон бусад соёлын уламжлалыг тод харуулсан сүрлэг баяр юм. Энэ арга хэмжээний нэг онцгой арга хэмжээгээр “Таван цагаан туг”-ийн жагсаал явагддаг. Үндэсний хувцастай морь унаачид цэнгэлдэх хүрээлэнд морьдын өнгийн эздтэй тугийг өлгөж орж ирдэг. Nomadic Expeditions-ийн мэдээлснээр, цагаан тугуудыг Чингис хааны үеэс эхлэн энхийн хэлэлцээр болон баяр ёслолд өргөн хэрэглэдэг байсан.

Өнөөдөр Есөн Цагаан Туг нь Монгол Улсын ариун бэлгэ тэмдэг бөгөөд ихэвчлэн Улсын ордонд хадгалагддаг.

Cпорт ба тоглоом наадгай 

Бөх, сур харваа, хурдан морины уралдааныг “эрийн гурван наадам” гэж нэрлэдэг. Эдгээр нь жил бүрийн 7-р сарын 11-нд эхэлдэг үндэсний баяр Наадам-ын гол хэсэг юм. Энэ өдөр нь өмнө нь Монголын хувьсгалын ойн өдөр болгон тэмдэглэгддэг байсан.

Чин гүрэн-ий үед эдгээр эртний наадам гурван жилд нэг удаа зохион байгуулагддаг байсан бөгөөд Төвдийн буддын шашны зан үйлтэй хамт явагддаг байжээ. Энэ нь Жавзундамба хутагт-ын амьдралыг бататган хамгаалах ёслолтой холбоотой байв. 1912 оноос эхлэн наадам жил бүр зохион байгуулагдах болсон бөгөөд 1921 оноос хойш шашны ёслолыг хассан байна. Социализмын үед наадам нь цэргийн парад болон олон нийтийн жагсаалтай хамт зохион байгуулагддаг байжээ.

Хамгийн том наадам нь Улаанбаатар хотын төв цэнгэлдэх хүрээлэнд гурван өдрийн турш болдог. Үүнийг Монгол Улсын ерөнхийлөгч ёслол төгөлдөр нээдэг. Эхний өдөр үндэсний бөх болон сур харвааны тэмцээнүүд явагддаг бол хурдан морины уралдаан хотын ойролцоох хээр талд болж, хоёр дахь өдөр хүртэл үргэлжилдэг. Гурав дахь өдөр морины уралдааны талбай дээр бага хэмжээний бөх, сурын тэмцээнүүд мөн болдог. Аймаг, орон нутгуудад ч мөн жижиг хэмжээний наадмууд зохион байгуулагддаг.

Орчин үеийн спортын төрлүүд ч Монголд өргөн дэлгэр хөгжиж байна. Үүнд чөлөөт бөх (1962 онд нэвтрүүлсэн), мото спорт, винтов болон гар бууны буудлага, теннис, ширээний теннис, бокс, жүдo, гимнастик зэрэг багтдаг. Улаанбаатар хотод гольфийн талбай хүртэл байгуулагдсан бөгөөд түүний клубын гишүүн байх нь нэр хүнд, онцгой байр суурийн бэлгэдэлд тооцогддог. Мөн Монголын хурдтай урсгалтай гол мөрөнд форель загас барих нь, ялангуяа гадаадын жуулчдын дунд, түгээмэл амралт зугаалгын нэг юм. Шонхор шувуугаар ан хийх уламжлал ч байдаг бөгөөд Казахстан үндэстэн бүргэдээр ан хийх заншлыг хадгалсаар байна. Монгол Улс Олимпын наадамд анх 1964 оны Өвлийн Олимп-д оролцсон бөгөөд энэ наадам Инсбрук хотод, Австри улсад зохион байгуулагдсан. Гэвч Монгол Улс анхны алтан медалиа 2008 онд 2008 оны Зуны Олимп-д хүртсэн бөгөөд тухайн наадам Бээжин хотод болсон. Тэр үед бокс болон жүдо төрлөөр тус бүр нэг алтан медаль хүртсэн юм.

Монгол Улс мөн Азийн наадам-д оролцдог бөгөөд олон улсын тэмцээнүүдэд хөлбөмбөгийн шигшээ багийг оролцуулж ирсэн. Гэвч одоогоор Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн-д оролцох эрх авч чадаагүй байна. Үүнээс гадна зарим монгол тамирчид Японд сумо бөхөөр амжилт гаргасан. Тухайлбал, 2003 онд Асашёорюү Акинори (жинхэнэ нэр нь Долгорсүрэнгийн Дагвадорж) сумо бөхийн хамгийн дээд цол болох ёкозүна (их аварга) цолыг хүртсэн анхны монгол хүн болсон. Тэрээр 2010 онд зодог тайлах хүртлээ энэ дээд цолыг хадгалж байв.

Урлаг

Монголын уламжлалт урлаг нь байгаль, нүүдэлчин ахуйтай нягт холбоотой.

• Хөөмий – Хоолойгоороо олон өнгө авиа гарган дуулдаг өвөрмөц урлаг.

Хөөмий нь хөгжмийн зэмсэг үл хэрэглэх агаад жинхэнэ гайхамшигт эгшиг бий болгодгоороо онцлогтой. Уг гарал нь Ховдын Чандмань сумаас үүссэн түүхтэй. Өндөр уулс, хадан хавцлын завсраар үлээх салхи, усны боргио, модны чимээ зэрэг бол байгалийн хөөмий гэж үздэг. Хөөмийг бас тува хөөмий монгол хөөмий гэж ялгах бөгөөд Тува хөөмий нь монгол хөөмийг бодоход шингэн, хүч султай, тэр болгон ая дан оруулж болдоггүй аж. Монгол хөөмийн 4 төрөл байх ба энэ нь хархираа хөөмий буюу цээжний гүнээс түрэн гарах авиа, исгэрээ буюу амны хөндийнөөс гарах авиа, Нармай хөөмий буюу хамраар гаргах авиа, шахай хөөмий буюу хоолой шахаж гүнээс гарах авиа зэрэг болно.

• Морин хуур – Морин толгойтой, хоёр чавхдаст үндэсний хөгжмийн зэмсэг. Морин хуур нь Монголын үндэсний хөгжмийн зэмсэг юм. 

Морин хуур хөгжмийн өвөг нь Икэл хуур мөн. Морин хуурын хайрцаг нь дөрвөн өнцөгт хэлбэртэй, орой дээрээ морин толгойн сийлбэртэй байдаг. Энэ бол морин хуурын үндсэн төрх бөгөөд морин хуур гэсэн нэрийнх нь илрэл юм.

Морин хуурын чавхдсыг морины сүүлээр хийнэ. Морин хуурын ая эгшиг сонсголонтой, өргөн дулаан тембртэй бөгөөд утсан хөгжмийн дотор хялгасыг хялгасаар хөрөөдөж аялгуу үүсгэдэг өөрийн өвөрмөц онцлогтой хөгжмийн зэмсэг юм. Энэхүү хөгжим нь анх хэлгүй буюу нутгүй товшуур хөгжмөөс сүүлд нумаар хөрөөдөн хэлтэй болсон байна. Морин хуурын үүсэл болсон ийм шанаган хэлбэртэй хуур одоо ч Баруун Монголд байсаар буй. Морин хуурыг анхлан нутаг нутгийн онцлогоос хамаарч ширэн цартай, морин, хүн, арслан, матар толгойт хуур зэргээр урлаж байсан байна.

• Уртын дуу – Уянгалаг, удаан хэмнэлтэй, уудам тал нутгийг илэрхийлсэн дуу.                                                                                                                              Уртын дууны уужим тавиун аялгуу, хөг эгшгийн өргөн цараа, өвөрмөц намба төрхийг монголын хязгааргүй цэлийх уудам тэнүүн тал нутаг, цэлмэг хөх тэнгэр, нүүдэлчин малчдын ажил амьдралын тайван чөлөөт хэмнэл, аж төрөх ёсны онцлогтой холбон тайлбарлаж болох юм. Уртын дууг агуулгын талаас үзвэл эх нутаг, уул усны үзэсгэлэн, эцэг эх, сайн ханийн элбэрэл хайр, хүлэг сайн морь зэргийг магтсан эсвэл цаг улирлын солигдол, хүний амьдрал, хувь заяаны учрыг гүн сэтгэмжээр өгүүлсэн байна. Уртын дуунд хамгийн гол нь аливаа зүйлийн тухай өнгөц бодол үгүй, ямагт амьдралын утга учрыг өгүүлсэн гүн сэтгэмж илэрдэг байна. Уртын дуу нь 2008 онд ЮНЕСКО-гийн “Хүн төрөлхтний соёлын биет бус өвийн төлөөллийн жагсаалт”-д бүртгэгдсэн.

• Бий биелгээ – Баруун Монголын уламжлалт бүжиг, гар мөрний хөдөлгөөн давамгай.

Биелгээ нь олон ястны түүх,уламжлал, заншил, дуу хөгжим, үлгэр домог, туульс, хувцас өмсгөл, тоглоом наадам зэргийг өргөн утгаар нь өөртөө цогцлоон багтааж уламжлагддаг ба үндэстэн, ястнуудын амьдрал,өвөрмөц ахуй байдал, ёс заншил, уламжлал, сэтгэлгээний онцлогийг биеийн хөдөлгөөнөөр илэрхийлэх бүжгийн урлаг юм. Биелгээг гэрт, тойрон суусан хүмүүсийн дунд, зай багатай газар бүжиглэдэг байснаас цээж гарын хөдөлгөөн нарийн хөгжсөн бөгөөд монгол хүний ажил үйлс, зан үйл, хэв шинж, амьдралын агуулгыг биелээч хүний сэтгэлийн хөдлөл, уран намбаар биелж харуулдаг. Монголчуудын баяр жаргал, амьдрал тэмцэл, ахуй байдал ёс заншлын илэрхийлэл болж, өнө эртнээс өнөөг хүртэл үе залган уламжилж ирсэн үндэсний уламжлалт бүжгийн ховор хосгүй төрөл болох бий биелгээний уламжлал баруун монголчууд буюу Ойрадын олон ястаны дунд өвлөгдөн өнөөг хүрсэн. Гайхамшигт энэ урлагийг гагцхүү нүүдэлчид бүтээж, хэзээ хэн ч давтаж чадаагүйгээрээ ардын сонгомол урлагийн нэг төрөл болжээ. 

Үндэсний хувцас, эдлэл

Монголчуудын ахуй, ёс заншлыг илтгэнэ.

• Дээл – Улирал, нас хүйс, баяр ёслолоос шалтгаалан өөр өөр загвартай үндэсний хувцас. Монгол дээл урдуураа битүү зөрдөг энгэртэй байдаг нь өврөөр салхи оруулахгүй ба бүсэлж юм өвөртлөхөд зохилдсон байдаг. Мөн дээлний нударга нь гар хамгаалах болон ямар нэг зүйл барих жийрэг болдог. Үндэсний хувцас нь тухайн хүрээлэн буй орчин, талаар морь унан давхих, гэрт байхад эсвэл баяр наадамд бүжиглэхээс хамааран өөр өөр байдаг. Уур амьсгал, орчин нөхцөл, жилийн улирлаас хамааран үндэсний хувцас нь олон төрөл байдаг. Зуны улиралд монголчууд тэрлэг, хавар, намрын улиралд хөвөнтэй дээл эсвэл хурган дээл, өвлийн улиралд хонины арьсаар хийсэн цагаан нэхий дээл өмсдөг.  
• 
  
• 
  
• Гоёл – Мөнгө, шүр, оюу зэрэг чулуугаар хийсэн чимэглэл, ихэвчлэн баяр ёслолоор зүүдэг.                                                                                                 

Хоол Хүнс ба Уух Зүйлс

Монголчуудын хоол нь голдуу мах, сүү, гурил дээр тулгуурласан байдаг. Сүү, махаар хийсэн олон төрлийн амтлаг бөгөөд тэжээллэг хооллолттой байдаг. Далайн усгүй орны байгаль, хангай тал болон говийн бүс нутгуудад мал аж ахуй хөгжсөнтэй холбоотой, ихэвчлэн малын мах, сүү болон сүүний бүтээгдэхүүнүүд гол хэрэглээ болдог.