Northern Mongolia

Хойд Монгол бол жуулчдад өвөрмөц, мартагдашгүй туршлагыг санал болгодог адал явдалт гайхалтай газар юм. Энэ бүс нутаг нь Сибирийн их тайгын цөлийн өмнөд төгсгөлд орших тайга юм. Энэ нь мөнх цаст уулс, баялаг ан амьтад, олон тооны цэнгэг нуурууд, тэр дундаа Хөвсгөл нуурын байгалийн цогцолборт газар юм. Энэ бүс нутаг нь олон том гол, нуураараа алдартай бөгөөд загас агнуур сонирхогчдын хувьд жинхэнэ диваажин болдог. Хойд Монгол нь байгалийн үзэсгэлэнт газруудаас гадна цаа буга малладаг Дархад угсаатны өлгий нутаг бөгөөд тэдний уламжлалт амьдралын хэв маягийг харуулдаг. Тус газар нь олон түүхэн дурсгалт газрууд, оршуулгын дурсгалт газруудаар дүүрэн байдаг бөгөөд энэ нь сэтгэл хөдөлгөм байгальд соёлын баялаг давхарга нэмж өгдөг.

Аймгууд: Хөвсгөл, Булган, Сэлэнгэ, Дархан-Уул, Орон.

Байгаль: Тайгын ой, нуур, уулын хөндий, урсгал ус.

Угсаатан: Цаатан (бугын малчид) ховор соёлын өвийг хадгалдаг.

Гол үзмэрүүд нь:

Хөвсгөл нуур

Хөвсгөл нуур нь “Монголын хөх сувд” хэмээн одоогоос 7 сая орчим жилийн өмнө үүссэн нуур нэрлэгддэг, Төв Азийн хамгийн цэнгэг усны нөөцтэй нуурын нэг юм. Дэлхийн цэнгэг усны нөөцийн ойролцоогоор 1%-ийг агуулдаг хэмээн үздэг бөгөөд тунгалаг, гүн хөх ус, тайга, уулсаар хүрээлэгдсэн байгальтай. Хөвсгөл нуур буюу Хөвсгөл далай нь Монгол улсын хойд хэсэгт Хөвсгөл аймагт далайн түвшнээс 1645 метр өндөрт оршдог цэнгэг устай нуур. Энэ нуур нь Монголын хамгийн их эзлэхүүнтэй, хамгийн гүн нуур юм. Хөвсгөл нуур нь дэлхийн арван долоон эртний нуурын нэг юм. 2 сая гаруй жилийн настай хэмээн тооцоолсон байдаг. Нийт усны эзлэхүүн 381 км³ байдаг нь дэлхийн цэнгэг усны 0.4 хувьтай тэнцэнэ.

Хөвсгөл нуурын хамгийн гүн хэсэгтээ 262.4 метр, урт нь 136 км, хамгийн өргөн хэсэг нь 36,5 км ажээ.

Хөвсгөл нуурын ай сав бүхий байгалийн цогцолбор газрыг 1992 онд Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн хуульд нийцүүлэн дэлхийн байгалийн цогцолбор газрын ангилалд оруулжээ. Хөвсгөлийн ай савд 59 зүйлийн хөхтөн амьтан, 244 зүйл шувуу, 750 зүйл ургамал байдаг. Ургамлын 60 орчим төрөл нь эмийн ургамал байдаг. Ой тайгад нь булга, ойн солонго, нохой зээх, шилүүс, хүдэр, хандгай, хүрэн баавгай, зэрлэг гахай, бор гөрөөс, халиун буга, хэрэм, хадны суусар, өмхий хүрэн, мануул, хярс, ирвэс, үнэг, чоно, цаа буга, аргаль, янгир зэрэг амьтад амьдардаг. Гангар хун, явлаг сар, Алтайн хойлог, итэсгэн цахлай, хар тоншуул, сондор гургалдай, Монгол болжмор, ятга шаазгай, дагуурын ятуу зэрэг Улаан номонд нэн ховор гэж тэмдэглэгдсэн шувууд бий. Хөвсгөлийн ай сав газрын 28 хувийг ой мод эзэлдэг бөгөөд 255 420 га талбайг хамран улиангар, хавтага навчит хус, анхилуун улиас, сибирийн гацуур, сибирийн шинэс, эгэл нарс, сибирийн хуш, сибирийн жодоо ургадаг.

Хөвсгөлийн ай сав газрын тайгад өөрсдийгөө уйгар хүмүүс гэж нэрлэх Цаатангууд амьдардаг. Тэдний уугуул нутаг нь Монгол шарын даваа, Шишгэд гол болох юм. Хөвсгөлийн их тайгад 4 улирлын турш цааны бэлчээр даган нүүдэллэж аж төрдөг. Цаатангууд бол тува угсааны монголжсон урианхай нар бөгөөд Тувагаас нүүдэллэн ирж Хөвсгөлийн тайгад суурьшсан гэж түүхчид үздэг. Цаатангууд өөрийн гэсэн хэл, ёс заншил, шашин шүтлэг, аж төрөх өвөрмөц арга барилтай үндэсний цөөнх бөгөөд тэд уйгар хэлтэй. Бөөгийн шашин шүтнэ. Аж төрөх гол арга нь бол цаагаа маллан, түүнийхээ ашиг шимийг хүртэж ан гөрөө хийж амьдардаг. Тэд хасах 31-50 хүртэлх  хүйтэн цаг уурын хүнд нөхцөлд амьдардаг. Цаатангуудын хувьд өөрсдийн бичмэл түүх гэж байхгүй, уламжлалт зан заншил нь алдагдаж байгаа гэж судлаачид үздэг.  Тэдний амьдралын салшгүй нэг хэсэг болох цаа бугын тоо толгой цөөрч, өвчинд нэрвэгдэж, бие нь нилээд давжаарсан зэрэг нь цаатангуудын амьдралын түвшинг бууруулах, улмаар амьдралын уламжлалт хэв шинжээ алдахад нөлөөлж байна.

Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ, Рэнчинлхүмбэ, Ханх, Чандмань-Өндөр зэрэг сумдын нутгийг дамнан, Мөрөн хотоос хойш 101 километрт оршино. 2760 ам километр талбайтай, 34-36 километр өргөн, 136 километр урт, 262 метр гүн нуур бөгөөд далайн төвшнөөс дээш 1645 метр өндөрт оршдог. Эргийн шугамын урт нь 414 километр,  усны нөөцөөрөө Азид хоёрдугаарт ордог. Хөвсгөл нуурт 46 гол горхи цутгах бөгөөд нийт 5300 ам километр талбайгаас усжина. Дэлхийн цэнгэг усны 1%-ийг эзэлдэг. Нуурын ёроолын талбайн 70% нь 100 метрээс илүү гүн байдаг. Сибирийн хадран, зэвэг зэрэг 12 зүйл загас амьдардаг. 11 дүгээр сарын сүүлийн хагас гэхэд бүрэн хөлддөг бөгөөд мөсний зузаан 1 метр болдог.

Эргэн тойрон сүрлэг өндөр уулсаар хүрээлэгдэх бөгөөд баруун урд талаараа 3000-3200 метр өндөр Хорьдол сарьдагийн нуруу, Баяны нуруугаар хүрээлэгдэнэ. Нуурын хажуу эрэг эгц цавчим байдаг. Зүүн талаараа арай налуу эрэгтэй. Хөвсгөл нуурын баруун талд нь Дархадын хотгорын ай сав оршдог. Дархадын хотгор бол Монголын хамгийн хүйтэн газруудын нэг юм. Хөвсгөл нууранд Модон хүй, Хадан хүй, Далайн хүй, Бага хүй гэсэн 4 арал бий. Эдгээрээс хамгийн том нь  “Далайн хүй” арал бөгөөд усны мандлаас 126 метр өндөр, 3 километр урт, 2 километр өргөн, 5.8 ам километр талбайтай, битүү ой модоор хучигдсан байдаг.  “Хадан хүй” арал нь өндөр өндөр хясаатай тул шувууд их цугладаг. “Модон хүй” нь онцгой сайхан байгальтай. Усны тунгалагшилт нь 24.5 метр байдаг. Эргийн хаданд хүрлийн үеийн сүг зурагнууд бий.

Хөвсгөл далайн домог: Монгол улс Манж чин улсын эрхшээлд байх үед байгаль нийгмийнхээ баялгийг татвар гувчуурт шавхан өгч Монголын ард түмэн ядарч байв. Энэ үед нуураас татвар авах шийдвэрийг Манжийн хаан гаргажээ. Нутгийнхан түүнээс мултрахын тулд “Хөвсгөл бол нуур биш далай” гэж маргажээ. Далай гэж батлах зүйл юу байна гэхэд нь “Хөвсгөлд 100 гол цутгадаг учраас далай юм” гэжээ. Манж-Хятадын шинжээчид Хөвсгөл нуурын талаар нилээд судалчихсан байсан болохоор 100 гол цутгадаггүйг мэдэх ажээ. Тэгээд нууранд цутгах гол горхийг тоолох өдөр товложээ. Монголын талынхан болзоот өдрийн өмнө уул усаа тахин, сан тавьж судар уншуулж аргалснаар зүсэр бороо оруулжээ. Уулын жалга судаг бүхэн гол горхи болон урсаж зөвхөн нэг хэсэгт тоолоход л 100 давсан тул явж тоолох аргагүй болсон гэдэг. Энэ тухай Манжийн хаанд айлтган Хөвсгөл нуурыг далай болгоод зогсоогүй татвараас чөлөөлсөн гэдэг.

Цаатан амьдрал

Монгол орны хойд хэсэгт орших үзэсгэлэнт байгаль, өнгө төрхөөрөө гайхагдсан Хөвсгөл аймагт Цаатан ард түмэн цаа бугаа хариулан амьдардаг билээ. Тус аймгийн Цагаан нуур суманд ойролцоогоор 500 гаруй Цаатан хүмүүс аж төрөх бөгөөд тэдний амьдрал, үзэсгэлэнт байгаль, сонин содон бүхнийг гэрэл зурагчин Батзаяа хальснаа буулгаж, олон хүний нүдийг хужирлаж, эх орноо дэлхийд сурталчлахыг зорьсон нь биелэлээ олж, гадны сайтуудад тавигджээ. Харин бид түүний авсан зурагнуудыг тайлбарын хамт хүргэж байна. Бяцхан хүүхдүүдийн хувьд өвлийн улирал маш олон зүйлийг зааж, амьдралд сургадаг байна. Цаа бугыг өдрийн цагаар сул тавьж явуулдаг бол үдэш оройн цагаар уяж хонуулдаг байна. Сарны гэрэлд тэд үнэхээр үзэсгэлэнтэй харагдана. Тайгад нар оройтож манддаг бол эрт жаргадаг аж. Цаатан хүмүүсийн амьдрал ердөө цаа бугаа маллах дээр тогтдог. Тэд цаа буганаас өөр ямар нэгэн мал малладаггүй бөгөөд зуны цагт хэдхэн тооны морь маллаж, ахуйдаа ашигладаг. Анх удаагаа цаа буга унаж байгаа хүмүүсийн хувьд их өвөрмөц мэдрэмж төрдөг. Энэ нь морь унахаас тэс өөр бөгөөд таатай сайхан санагддаг байна. Цаа буга нь бөө мөргөлийн ёслолд маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд тэднийг ариун амьтад хэмээн нэрийддэг байна. Хавар ирж, цас мөс хайлах хүртэл Цаатангууд цаа бугаа уулсын өвөрт аваачиж, орхидог аж. Энэ нь тэднийг зэрлэг чононоос хамгаалж байгаа нэгээхэн арга билээ. Цаа буганууд нь хүч чадалтай мэт боловч чононоос өөрийгөө хамгаалж чадалгүй тоо толгойгоо цөөрүүлж байдаг. Тиймдээ ч Цаатангуудын хамгийн том асуудал, толгойны өвчин болсон зүйл нь чоно юм.

Амарбаясгалант хийд

Амарбаясгалант хийд нь XVIII зуунд баригдсан, Монголын хамгийн том, хамгийн үзэсгэлэнтэй 3 хийдийн нэг бөгөөд буддын шашны архитектурын хосгүй дурсгал юм. Энэхүү хийд нь өндөр уулсын дунд нам гүм орчинд байрладаг бөгөөд шашин, түүх, уран барилгын үнэ цэнийг нэгэн дор шингээсэн ариун дагшин газар юм.

Сэлэнгэ аймгийн Бүрэнхаан уулын өвөрт Ийвэн голын эхэнд байдаг. Монголын анхдугаар Богд Г.Занабазарын үйлс, эрдэм билэг, авъяас, ур ухааныг сүсэглэн дээдэлж, түүнд зориулсан хийдийг бариулахаар 1725 онд Манжийн эзэн хаан Энх-Амгалан зарлиг гаргаж улсын сангаас 10 түмэн лан мөнгө гаргажээ. 1726 онд Монголын олон уран дархчууд барилгын ажлыг эхлүүлж тоосго, модоор барьж 1737 онд дуусгажээ. Амарбаясгалант гэдэг нэр нь монгол нэр бөгөөд анх эл хийдийг байгуулахаар хэсэг лам нар газар шинжиж явахдаа одоогийн энэ газарт Амар гэх нэртэй эрэгтэй хүүхэд, Баясгалант хэмээх нэртэй эмэгтэй хүүхдийн хамт чулуугаар гэр барин тоглож байсантай тааралдсан гэдэг.

Сэлэнгэ мөрөн

Сэлэнгэ мөрөн нь Монголын хамгийн урт мөрөн бөгөөд Байгаль нуурт цутгадаг гол усны системийн гол эх үүсвэр юм. Мөрний сав газар нь байгалийн үзэсгэлэн, ой мод, зэрлэг ан амьтан, загасны баялаг нөөцөөрөө алдартай. Загасчлал, байгальд амрах, завьт аялал хийхэд тохиромжтой бүс нутаг юм. Монгол Улсын гол мөрнүүдийн үндсэн усан сүлжээ бөгөөд том жижиг бүх цутгал голуудыг оролцуулбал усан сүлжээний уртын нийлбэр 20000 км хүрнэ. Өөрөөр хэлбэр Монголын гол мөрний нийт уртын 40 гаруй хувь нь Сэлэнгэ мөрний тогтолцоонд хамрагддаг байна. Сэлэнгэ мөрнийг үүсгэдэг үндсэн гол болох Дэлгэр ба Идэр голын урсацын уртыг нийлүүлбэл Сэлэнгэ мөрний нийт урт 1024 км, түүнээс 615 км нь тус улсын нутагт урсаж байна. Сэлэнгэ мөрний талбайн хэмжээ 447000 хавтгай дөрвөлжин км бөгөөд үүний 55 хувь буюу 282000 хавтгай дөрвөлжин км нь Монгол орны нутаг дэвсгэрт байдаг. Сэлэнгэ мөрөн усны найрлага, химийн бүтцээр Монгол орны томоохон голууд дотор хамгийн их эрдэсжилттэйд тооцогдох ба гидрокарбонатын ус бүхий голуудад хамаарна.

Эрдэнэт хот

Эрдэнэт хот нь Монгол Улсын хоёр дахь том хот бөгөөд дэлхийд томоохонд тооцогдох зэс-молибденийн уурхай, боловсруулах үйлдвэр-ээрээ алдартай. Орчин үеийн хотжилт, үйлдвэрлэлийн аяллыг сонирхох жуулчдад тохиромжтой ба соёл, урлаг, музей, ногоон байгууламж сайтай, цэгцтэй хот юм. Эрдэнэтийн их бүтээн байгуулалт “Эрдэнэтийн овооны арын хөндийд 1973 оноос эхэлсэн түүхтэй бөгөөд 1974 онд Булган аймгийн “Эрдэнэт хороо” нэртэйгээр анх байгуулагдсан байна. Хорооны хурдан хөгжилт, хүн амын өсөлтийг харгалзан 1976 онд “Эрдэнэт хот” болгон зохион байгуулснаар Монгол улсын 3 дахь хот болон хөгжлийн шинэ үеэ эхэлсэн юм. Нутаг дэвсгэр, засаг захиргааны нэгжийн өөрчлөлтөөр 1994 онд “Орхон аймаг” болон зохион байгуулагдав. Зууны манлай бүтээн байгуулалт Эрдэнэт хот нь 1976 оноос хойш өнөөг хүртэл хугацаанд улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд бодитой хувь нэмэр оруулж, улс орны хөгжилд хувь нэмрээ оруулж ирсэн билээ. Аймгийн төвд улсын зэрэглэлтэй Эрдэнэт хот оршдог. Хотын төвд нийт өрх хүн амын 97 орчим хувь нь аж төрдөг.

Зориулагдсан: Байгальд дурлагчид, тайван орчин хайгчид, угсаатны аяал.