Western Mongolia

БАРУУН МОНГОЛ

   Баруун Монгол бол адал явдалт, соёлын арвин баялаг юм. Байгалийн цогцолборт газар, дархан цаазат газар, байгалийн нөөц газар, байгалийн дурсгалт газрууд, мөн хамгийн өндөр уул Алтайн нуруу, Хүйтэн оргил (4374 м), хамгийн том давстай нуур Увс нуурын сав газар болон олон уул, нуур, жижиг гол горхи, тал хээр нь 2003 онд "ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд" бүртгэгдсэн. Баруун бүсийн алслагдсан ландшафтууд нь байгаль, зэрлэг ан амьтадтай өвөрмөц уулзалт хийхийг эрэлхийлдэг судлаачдад тохиромжтой. Тус бүс нутагт бүргэдээр ан хийх уламжлалт зан заншилаараа алдартай казах угсаатны овог аймгууд амьдардаг бөгөөд эртний уламжлал, зан заншлыг харуулдаг. Нэмж дурдахад тус газар нь бусад олон үндэстэн ястны соёлын олон янз байдлаар баялаг тул соёлын хувьд баялаг газар болгодог. 

     Баруун Монгол бол адал явдалт, соёлын арвин баялаг юм. Түүний алслагдсан ландшафтууд нь байгаль, зэрлэг ан амьтадтай өвөрмөц уулзалт хийхийг эрэлхийлдэг судлаачдад тохиромжтой. Тус бүс нутагт бүргэдээр ан хийх уламжлалт зан заншилаараа алдартай казах угсаатны овог аймгууд амьдардаг бөгөөд эртний уламжлал, зан заншлыг харуулдаг. Нэмж дурдахад тус газар нь бусад олон үндэстэн ястны соёлын олон янз байдалаар баялаг тул соёлын хувьд баялаг газар болгодог.

   Хангайн нурууны ноён оргил Отгонцэнгэр уул, Их нуурын хотгор, Монголын хамгийн том элсэн манхан Их Монгол Элс зэрэг байгалийн гайхамшигт газрууд олон. Эдгээр сэтгэл хөдөлгөм ландшафтууд нь байгаль сонирхогчид болон зэрлэг ан амьтдын гэрэл зурагчдад төгс арын дэвсгэр болж өгдөг.

Аймгууд: Баян-Өлгий, Увс, Ховд, Завхан, Говь-Алтай.

Соёлын онцлог: Энд Казах, Урианхай, Торгууд зэрэг олон угсаатны бүлэг аж төрдөг. Бүргэдээр ан хийх уламжлалтай.

Гол үзмэрүүд нь:

     Увс нуур д.т.д 759м буюу төв Азийн гадагш урсгалгүй их нууруудын хотгорын хамгийн нам цэг бөгөөд Дорно, Өмнө, Өмнөд Ази Австрали руу нүүдэллэдэг нүүдлийн шувуудын амьдрах орчны нэг хэсэг юм. Нуурын хойд үзүүр ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Тува Улсад байрладаг. Олон мянган жилийн өмнө оршиж байсан асар том давст тэнгисийн үлдэгдэл ажээ. Энэ нуурын хөвөөг тойрон Тэс, Зүүнговь, Малчин, Наранбулаг, Тариалан, Улаангом, Түргэн, Сагил, Давст зэрэг сумын ардууд нүүдэллэн амьдарна. Увс нуурт ногтруу, галуу, хошуу галуу, бор галуу, ангидаг, шар алаг нугас, улаан хүзүүт болон шунхан шумбуур, гэзэгт шумбуур, 362 төрлийн нүүдлийн шувууд дулааны улиралд ирнэ. Увс нуурын сав газарт 72 төрлийн хөхтөн амьтан байгааг эрдэмтэд тогтоожээ. 29 төрлийн загас байх бөгөөд үүнээс алтайн сугасыг (Oreoleuciscus potanini) барьж идэх боломжтой. 

     Нуурын эргээс жаахан гүн рүү ороход 40-50 метр хүртэл гүнзгий болно. Хамгийн гүнзгий нь Чацарганы шугам орчимд 80 метр хүрнэ. Хяргас нуур нь гүн эзлэхүүн зэргээрээ Их нууруудын хотгорын бусад нуураас хавьгүй томд тооцогдоно. Хар ус нуурын системийн дотор хамгийн нам дор орших том нуур бөгөөд Алтайн хангайн уулархаг нутгаас эх авч Их нуурын хотгор руу урсах бүх голуудын төгсгөл болно. Алтайн нурууны зүүн ба хойд хажуу, Хангайн нурууны баруун хажууг бүхэлд нь хамарсан 170 мянган хавтгай дөрвөлжин уудам нутгаас усжина. Энэхүү талбайгаас эх авсан гол горхинууд Их нууруудын хотгорын бүлэг нууруудаар дамжсаар эцэстээ Айраг нуурт очиж, тэндээс Нуурын хоолой гэдэг ганц хоолойгоор Хяргас нуурт цутгана. Гадагш урсгалгүй тогтмол нуур бөгөөд нуурын мандал асар их ус ууршуулах давсны уусмалаар ханасан байдаг. Түүнд илүүдэл усаа өгөх Айраг нуур нь 143.3 хавтгай дөрвөлжин километр талбайтай бөгөөд Айраг нуурыг  Хяргас нуураас 50-80 метр өндөртэй урт ухаа толгод тусгаарлах бөгөөд 5 километр урт, 200-300 метр өргөн Нуурын хоолойгоор холбогдоно. Хяргас нуурын урд хөвөөнд таваг чулууны булаг, хойд хэсэгт Чоно долоохын булаг, Могойн булаг зэрэг булаг шандтай. Нуурын хойд эрэг дээр Хар тэрмэсийн рашаан хэмээх амралт сувиллын газар бий. Дотор өвчин анагаах рашаан байхаас гадна шаврыг нь эмчилгээнд хэрэглэдэг.  Хяргас нуурын савдаг нь нэгэн том хөх бух байдаг хэмээх домогтой. Тэр бух намар бүр нуурын гүнээс урамдан гарч ирэн аль нэгэн айлын хотонд очно, бух очсон тэр айлын үхэр өсдөг юм гэнэ лээ” гэсэн домог бий.

Зориулагдсан: Ховор соёл сонирхогчид, уулын жуулчлал, гэрэл зурагчид.

 Алтай Таван Богдын байгалийн цогцолборт газар

      Алтай Таван Богд нь Монголын хамгийн өндөр уулс орших, мөнх цаст оргил, мөсөн гол, уудам хөндий бүхий байгалийн гайхамшигт бүс нутаг юм. Энд Монголын хамгийн өндөр цэг Хүйтний оргил (4,374 м) байрладаг бөгөөд уулын авиралт, явган аялал, соёлын аялалд төгс тохирно. Казах үндэстний өвөрмөц соёл, бүргэдийн антай танилцах боломжтой. Бүхэлдээ өргөгдсөн гадаргатай уул нурууд нь хоорондоо элэгдэл, хуримтлалын хөндий, уулс хоорондын хотгоруудаар хязгаарлагдсан байдаг. Монгол улсын хамгийн өндөр цэг болох Хүйтэн оргил энэ ууланд оршдог бөгөөд далайн төвшнөөс дээш 4374 метр өндөр юм. Хамгийн нам цэг нь Хурган нуур бөгөөд 1800 метр болно. Хотон, Хурган, Даян зэрэг нь мөстлөгийн гаралтай томоохон нуурууд бөгөөд тэдгээрээс гадна 250 гаруй жижиг нуурууд бий. Монгол Алтайн нуруунд Монгол орны мөсөн голуудын 96% нь оршдог. Монголын хамгийн том мөсөн гол болох Потанины мөсөн гол байдаг бөгөөд нийт талбай нь 24 ам километр. Уулын хар хүрэн хөрс, нуга намгийн хөрс зонхилохоос гадна хад асгатай.

     Энэ бүс нутагт 1200 зүйлийн ургамал бүртгэгдсэнээс 131 зүйл нь модлог, сөөглөг ургамал,  889 зүйл нь өвслөг ургамал юм. Монгол Алтайн нурууны багахан хэсэг нь армаг тармаг шинэсэн ойтой.  Монголын Улаан номонд бүртгэгдсэн ирвэс, халиу, Алтайн аргаль, янгир, халиун буга бий. Нуур ус цөөрөм голуудад нь ус намгийн шувууд ихээр цугладаг. Уул хад ой модоор нь махчин шувууд болох ёл, тас, бүргэд, сар, шонхор шувууд байхаас гадна Алтайн хойлог, өгөөлэй шулганаа, борцгор хотон, гангар хун, хар өрөвтас, итэлгэн цахлай, хээрийн галуу зэрэг нэн ховор шувууд тохиолдоно. Голуудаар нь монгол хадран, алтайн сугас, нохой сугас гэдэг 3 зүйл маш элбэг байдаг.

    Таван Богд уул нь Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл, Улаанхус сумдын заагт  оршдог, Алтай Таван Богд байгалийн цогцолборт газарт  багтдаг Монгол орны дээвэр болсон Монгол түмний эрхэмлэн хүндэтгэдэг төрийн тахилгат шүтээн уул юм.

Таван Богд уул нь Монголын хамгийн өндөр уулсын нэг бөгөөд 4000 метрээс дээш өндөртэй зургаан мөнх цаст оргилтой.

• Хүйтэн оргил 4,374м (ноён оргил)

• Найрамдал оргил 4,192м (3 улсын хилийн уулзвар)

• Цагаан суварга оргил 4152м

• Бүргэд оргил 4,068м

• Малчин оргил 4,051м

• Өлгий оргил 4,050м

     Таван Богд ууланд Потанин, Александр, Гране гэсэн 10 гаруй том мөсөн голууд байдгаас хамгийн том, урт гол нь Потанинын (20км) мөсөн гол юм. Потаниний мөсөн гол нь сүүн гол буюу цагаан голын ундаргын эх үүсвэр болдог.

    Цаг агаарын хувьд Монгол орны хамгийн тогтворгүй газруудын нэг бол Алтай Таван Богд юм. Энд нэг өдөр, нэг цагийн дотор нар шарж, цас, бороо орж, шуурга тавих нь энгийн үзэгдэл. Өөрөөр хэлбэл нэг өдөр 4 улирлын шинжийг та тэндээс харж болно.

Үүрэг нуур

       Үүрэг нуур нь Алтайн нурууны дунд орших, цэнгэг устай, үзэсгэлэнт нуур юм. Цаст уулсаар хүрээлэгдсэн нуурын эрэг нь шувуу ажиглах, байгальд амрах, гэрэл зураг авахад маш тохиромжтой тайван орчныг бүрдүүлдэг. Энэ бүс нутагт 1200 зүйлийн ургамал бүртгэгдсэнээс 131 зүйл нь модлог, сөөглөг ургамал,  889 зүйл нь өвслөг ургамал юм. Монгол Алтайн нурууны багахан хэсэг нь армаг тармаг шинэсэн ойтой.  Монголын Улаан номонд бүртгэгдсэн ирвэс, халиу, Алтайн аргаль, янгир, халиун буга бий. Нуур ус цөөрөм голуудад нь ус намгийн шувууд ихээр цугладаг. Уул хад ой модоор нь махчин шувууд болох ёл, тас, бүргэд, сар, шонхор шувууд байхаас гадна Алтайн хойлог, өгөөлэй шулганаа, борцгор хотон, гангар хун, хар өрөвтас, итэлгэн цахлай, хээрийн галуу зэрэг нэн ховор шувууд тохиолдоно. Голуудаар нь монгол хадран, алтайн сугас, нохой сугас гэдэг 3 зүйл маш элбэг байдаг.

    Нуурын эрэг хөвөө нэлэнхүйдээ бага зэрэг налуу, усанд түрж орсон булан, тохой, хошуу, хойг огт байхгүй, эргийн шугам бага хэрчигдсэн байна. Үүрэг нуур руу Цагаан шувуут гол, Цагдуул гол, Хариг гол зэрэг хэд хэдэн гол горхи цутгах боловч олонх нь түр зуурын урсгалтай юм. Байнгын урсацтай нилээд том гол нь нуурын баруун хойноос цутгах Харигийн гол юм. Харигийн голын цутгалан хавьд намагжиж илдэв төрлийн бут бургас ургажээ. Үүрэг нуур гадагш урсгалгүйн сацуу ууршилт их болохоор нуурын ус давстай байдаг.

   Нуурыг эргэн тойрон хүрээлж орших уулын налуу бэл хормойгоор усны мандлаас 15-42 метр өндөрт татралтын 4-6 далан зээг байгаа ба хойд, урд захад 15-20 метр өндөр, үндсэн эрэг 1-2 км урт үргэлжилнэ.

   Үүрэг нуурын хотгор говь цөлийн байдалтай тул усны гадаргаас уурших ууршилт их. Жилийн дундаж ууршилт нь 800-900 мм. Усны энэ зарлагыг дээрх гол горхийн урсцаас гадна хур бороо, ул хөрсний ус нөхөж өгнө. Усны ерөнхий эрдэсжилт 4.17 г/л байна.

   Нуурын хамгийн гүн нь 42 м хүрнэ. Үүрэг нуурын хотгор говь цөлийн байдалтай тул усны гадаргаас уурших ууршилт их (жилийн дундаж ууршилт нь 800-900 мм). Усны энэ зарлагыг дээрх гол горхийн урсцаас гадна хур бороо, ул хөрсний ус нөхөж өгнө. Усны ерөнхий эрдэсжилт 4.17 г/л байна.

Хархираа Түргэн уул

       Хархираа, Түргэн уулс нь мөнх цаст оргил, мөсөн гол бүхий баруун Монголын сүрлэг уулсын нэгэн цогц юм. Энэ бүс нутаг нь уулын авиралт, хүндрэлийн аялал, байгалийн судалгаанд сонирхолтой жуулчдын анхаарлыг татдаг. Алтайн нурууны үргэлжлэл Хархираа-Түргэний уулс хойноосоо баруун зүг рүү сунаж тогтсон, зүүн талаараа Хангайн нурууны салбар Хан хөхийн уулс баруунаас зүүн зүг рүү сунаж тогтсон, хойд талаараа их нууруудын хотгорын Увс нуур, Төв Азийн хамгийн хойд захын элсэн тарамцаг Бөөрөг-дэлийн элс, Тэс голын сав газрууд, урд талаараа Хяргас нуур, Айраг нуур, Хар ус нуур, Завхан голууд байх бөгөөд тэдгээрийн хооронд тэгш тал, жижиг бэсрэг уулс, ухаа толгодууд холбон оршино.

      Хамгийн өндөр цэг Хархираа-Түргэний уулсын Дэглий-Цагаан уулын Мөстийн оргил д.т.д 4126 метр, хамгийн нам дор цэг Увс нуур д.т.д 758.9 м, Хархираа, Түргэний салбар уулс далайн түвшнээс 4000 метрээс дээш өндөртэй 31 цаст оргилуудтай. Увс, Хяргас, Ачит, Үүрэг, Айраг зэрэг нуур, Тэс, Ховд, Завхан, Боршоо, Хангилцаг зэрэг том гол, Хархираа, Түргэн, Хан хөхийн уулс, Бөөрөг дэлийн элс, Гоожуурын хүрхрээ, Хойд сайгийн хүрхрээ, Олон нуурын хөндий, Рашааны мухар, Нарийны голын эх, Хэцүү хад зэрэг  давтагдашгүй, өвөрмөц байгалийн  үзэсгэлэнт газруудтай.

Мөнх цаст өндөр уулсын бүслүүрээс ойт хээр, говь цөлийн бүсэд шилжих байгалийн олон бүс, бүслүүрийг хамран оршдог.

    Их нууруудын хотгор, Алтайн салбар уулсын бүсэд орших тул эрс тэс эх газрын уур амьсгалтай. Увс нуурын хотгор нь эргэн тойрон уулсаар хүрээлэгдсэн уулс хоорондын хотгор төдийгүй, Төв Азийн антициклоны төв юм. Өвөл 1 дүгээр сард агаарын даралт 1054 гПа болж, агаарын температур Зүүнговь, Тэс, Улаангом зэрэг ихэнх суманд -50 градус хүрдэг нь Монгол оронд тэмдэглэгдсэн хамгийн бага утга тул Увс нуурын хотгорыг Монгол орны хамгийн хүйтэн газар гэж үздэг.

   Тус аймагт 69 зүйлийн хөхтөн амьтан, 367 зүйлийн шувуу бүртгэгдсэнээс нэн ховор 6 зүйл амьтан, 5 зүйл шувуу, ховор 7 зүйл амьтан, 15 зүйлийн шувуу, 1 зүйл хоёр нутагтан, 3 зүйлийн шавж байдаг. 

  Тухайлбал, цоохор ирвэс, баданга хүдэр, голын халиу, азийн минж, Монгол бөхөн, Алтайн чацуулин гэсэн нэн ховор амьтантай. Мөн борцгор хотон, Цагаантолгойт ямаан сүүл, бор бүргэд, усны нөмрөг бүргэд, реликт цахлай зэрэг нэн ховор шувуудтай.

Увс нуур

      Увс нуур нь Монголын хамгийн том давст нуур бөгөөд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн байгалийн өв-д бүртгэгдсэн Увс нуурын сав газрын гол хэсэг юм. Цөл, хээр, ой, уул зэрэг байгалийн олон бүсийг хамарсан экосистемтэй, нүүдлийн шувуудын чухал амьдрах орчин болдог. Увс нуурын Дархан цаазат газар нь Улаангом хотоос 36 км-т оршино. Увс нуур нь Монголын хамгийн том нуур нийт 3350 га талбайтай, уртаараа 84 км, өргөнөөрөө 79 км. Гүн нь 12-15 м, зарим газраа 29 м хүрнэ. Эргийг нь дагаж тойрвоос 450 км урт. Нас нь 200 сая жил гэж эрдэмтэд тогтоожээ. Увс нуурт Тэс, Нарийн, Хархираа, Түргэн, Хөндлөн, Сагиль, Боршоо, Хандгайт, Торхлиг зэрэг их бага 38 гол цутгана. 

       Ай савын хамгийн нам цэг далайн төвшнөөс дээш 758.9 м, хамгийн өндөр цэг далайн төвшнөөс дээш 4126 м өргөгдсөн Хархираа, Түргэний ноён оргил юм. Увс нуурын ай сав нь Сибирь, Төв Азийн газарзүй-уур амьсгалын зааг дээр байрладаг тул температурын маш их хэлбэлзэлтэй: өвөл −58°C хүрч байхад зун 47°C байх жишээтэй.

    Увс аймгийн нутаг дэвсгэр дэх, байгалийн өвөрмөц тогтоц, үзэсгэлэнт газар нутаг болох Түргэний уул, Цагаан шувуут, Торхилог, Тэсийн голын адаг, Алтан элс гэсэн экологийн орчин байгалийн цогцолборын хувьд ялгаатай боловч бие биеэнээсээ төдий л алслагдаагүй газар нутгийг хэсэгчлэн хамарсан 679,6 мянган га газар нутгийг УИХ-ын шийдвэрийг үндэслэн Монгол Улсын Засгийн газрын 1994 оны есдүгээр тогтоолоор Увс нуурын ай савын дархан цаазат газар болгосон. 2003 онд Оросын Холбооны Улстай хамтран, Увс нуурын сав гэдэг нэрээр “…Төв Азийн хамгийн том хөндөгдөөгүй усны хагалбар, дэлхийн түүхэнд тод ул мөр үлдээсэн нүүдэлчид Хүннү, Түрэг, Скифүүдийн уугуул нутаг болох Увс нуурын сав нь байгалийн үзэмж төгсөөс гадна 40000 гаруй археологийн дурсгалуудыг агуулдаг билээ…” хэмээн ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгүүлсэн.

Хяргас нуур

     Хяргас нуур нь Увс аймагт байрлах, Их нууруудын хотгор дахь эрдэст нуур. Тус нуурыг 2000 онд байгалийн цогцолборт газар болгож авсан бөгөөд нийт 3,328 км² нутгийг хамрана. Хяргас нуураас гадна Айраг нуур нь тус хамгаалалтад багтах ажээ.

     Хяргас нуурын ус нь үнэргүй, шорвог амттай, өнгө, булингардалт нь цаг, агаар, улирлын онцлогоос шалтгаалж өөрчлөгдөнө. Нуурын усны тунгалагжих үе нь гол төлөв өвлийн улиралд тохиолдож байхад зун, намрын улиралд булингардалт ихсэж шар өнгөтэй болно. Зун, намрын ширүүн салхины улмаас давалгаа үүсч ёроолын лаг наанги хөндөгдөж, цутгал голуудын урсацаар ирэх хөвмөл элс, шороо ихсэх зэргээс шалтгаалан усны тунгалагшилт багасдаг. Өвлийн улиралд мөсөн бүрхүүл тогтож, динамик хөдөлгөөн багасаж, улмаар нуурын усны тунгалаг чанар ихэсдэг. 

Улаагчийн хар нуур

     Улаагчийн хар нуур нь Ховд аймгийн нутагт орших, нам гүм, онгон дагшин байгалиараа алдартай нуур юм. Жуулчин цөөн очдог тул жинхэнэ зэрлэг байгальтай нүүр тулан мэдрэхийг хүсэгчдэд тохиромжтой. Завхан аймаг, Ховд аймгийн хилийн зааг дээр орших боловч ихэнх талбай нь Завхан аймгийн нутагт хамаардаг. Эрдэнэхайрхан сумын төвөөс зүүн хойш 80 км, аймгийн төвөөс 110 км газарт оршдог. 574.8 хавтгай дөрвөлжин километр талбайтай, гүн нь 48 метр орчим, дундаж өргөн нь 15.7 километр, хамгийн урт хэсэг нь 36.8 километр хүрнэ. Хар нуурын эрэг жигд биш зарим газраар хошуу хойг үүсгэсэн байдаг. Мөн хойд эргийн хэсгээр 5-6 метр өндөр, цөлийн шинжийг агуулсан элсэн манхан, элсэн шанаагаар хүрээлэгдсэн байдаг. Баруун болон баруун хойд талд Гэзэг сайхан, Гэзэг хайрхан, Чандмань, Таван хар зэрэг уул толгод Чоно харайхын гол хүртэл үргэлжилж Хар-Ус нуураас тусгаарладаг. Эдгээр уул толгод ургамалгүй нүцгэн бэлүүдтэй. Шувуун арал хэмээх урт хошуу, Хомын хоолой орчимд маш өтгөн нишингэ ургаж эргийн хэсгийг намагжуулдаг. Урд талын эрэг орчмын шанаанууд нь зэгстэй багавтар нуур, Товхош, Намаржаа, Хар хад гэх мэт уулын сүрлэг үзэмжээр хүрээлэгдсэн байдаг.  Далайн төвшнөөс дээш 1132 метрт орших Хар нуур нь Хар-Ус нуураас талбайгаар бага хирнээ арай гүнзгий нуур юм. 

Хар-Ус нуур илүүдэл усаа Чоно харайхын голоор Хар нуурт өгдөг. Харин Хар нуур илүүдэл усаа Хомын хоолойгоор Дөргөн нуурт, Татхан-Тээлийн голоор Завхан голд тус тус өгдөг. 12-хон километр урт Татхан-Тээлийн гол нь зөвхөн Хар нуурын илүүдэл усыг зөөгөөд зогсохгүй Хар-Ус нуур, Ховд голын системд хамаарах Монгол Алтайн бүх гол горхи, нуурын усыг Хяргас нуур руу дамжуулах ганц суваг болдог. 10 дугаар сарын сүүлчээр хөлдөж мөсний зузаан 110 сантиметрт хүрэх ба үргэлж гөлөөн мөс гялалзаж байдаг. Нуурын ёроолоор жигд хар замаг ургаж, цайвар өнгөтэй лаг наанги шавар ёроолын ихэнхийг хучна. Нуурын эргэн тойрондоо зохицсон үзэсгэлэнт байдлыг нутгийнхан өргөмжилж “Хангайн сувд” ч гэж нэрлэдэг. Нууранд 13 төрлийн нүүдлийн шувууд ирдэг. Нуурын мандал дээгүүр “шунх” хэмээх цэцэг ургаж гарч ирдэг нь үзэсгэлэн төгс харагдуулдаг.

Сэнжит хад

    Тэнгэрийн үүд хэмээх сэнжит хад нь хад асга, өвөрмөц хэлбэр бүхий байгалийн тогтоц бөгөөд адал явдал, гэрэл зураг сонирхогчдын анхаарлыг татдаг өвөрмөц байршил юм. Байгалийн хүч, цаг хугацааны ул мөрийг илтгэх геологийн сонирхолтой бүс. Далайн түвшнээс дээш 2773 метрийн өндөрт орших Сэнжит хад нь тэгш гадаргуу бүхий өндөр сүрлэг хяр дээр оршдог. Тэнд сүм дуганыг тойрон хэвтсэн ачаатай тэмээд шиг хэлбэр бүхий бул хад чулууд, тэнгэрийн хаалга мэт өндөр сүрлэг хадан цохионуудтай. Эндээс ойр орчмын уулс, гол, нуурууд бүхий байгалийн үзэсгэлэнт газар нутгууд алган дээр тавьсан мэт ил харагддаг. 

     Тиймээс түүх домог ихтэй энэхүү хад, Асгатын амны орой дээрээс мяралзан алсрах Хүнгийн гол, алтран сунайх Монголын их элс, уул толгод, элсэн манхад, мандах жаргах нарыг хамгийн тогтуунаар ажиж гэрэл зураг авах, бичлэг хийхэд тохиромжтой юм.

     Нэг км гаруй үргэлжилсэн чулуун ханан хадны дунд хэсэгт 10м өндөр, 6-8м өргөн, боржин чулуун хаалга мэт өвөрмөц тогтоц бүхий нүхэн гарцтай тул Сэнжит хад гэж нэрлэсэн ажээ. Түүний ойр орчмоор үзэсгэлэнт газар элбэгтэй. Сэнжит хаднаас 30 гаруй км явахад Улаагчны Хар нуур, түүнээс холгүй элсэн манхны ёроолоос эх аван урсах Нарийн гол оршино. Нарийн голоос Мухартын гол эх авч Завхан голд цутгадаг. 

Мухарт гол

     Мухарт гол нь уулсаас эх авсан цэнгэг устай, үзэсгэлэнт байгальтай гол бөгөөд кемпинг, загасчлал, байгальд амрахад тохиромжтой. Голын дагуу тайван, нам гүм уур амьсгал ноёлдог. 

    Завхан аймгийн Эрдэнэхайрхан сумын төвөөс зүүн хойшоо Бор хярын элсний өмнө хэсгээс 400 гаран метр өндөр элсэн манхан доороос эх аван чимээгүйхэн урсах Мухартын гол. Голын хөндий дагуу бургасан шугуйтай бөгөөд тэнд гоньд, улаалзгана, нохойн хошуу зэрэг жимс жимгэнэ ургадаг.Голын эх рүү өгсөх тусмаа ус нь цэл хүйтэн болох ба хагас дугуй амфитеатр мэт элсэн манхан гээд байгалийн өвөрмөц гайхалтай тогтоцтой. 

Отгонтэнгэр уул

     Отгонтэнгэр уул нь Хангайн нурууны хамгийн өндөр оргил бөгөөд Монголын хамгийн их шүтэгддэг ариун уулсын нэг юм. Мөнх цаст оргил, Отгон тэнгэрийн мөсөн гол, нуур цөөрмөөрөө алдартай, байгаль–шашин–соёлын нэгдлийг илэрхийлсэн газар. Завхан аймгийн Отгон, Алдархаан сумын нутагт орших Хангайн нурууны ноён оргил Отгонтэнгэр уул д.алайн төвшнөөс дээш 4021 метр өндөр. Монголчууд эрт дээр үеэс Очирваань хэмээн хүндэтгэн шүтэж ирсэн ариун газар бөгөөд төрийн тахилгатай уул юм. 1779 оноос тахиж ирсэн бөгөөд 1930 он гэхэд тахилгыг зогсоосон байв. 1995 онд Ерөнхийлөгчийн зарлигаар сэргээж Отгонтэнгэр уулын төрийн тахилгыг 4 жил тутам үйлдэж байхаар болжээ. Албан ёсоор 1818 онд дархалж байсан түүхтэй бөгөөд 1992 онд УБХ-ын тогтоолоор Отгонтэнгэр уулын дархан цаазат газрыг байгуулжээ. Ойр орчмын нутаг нь мөстлөгийн үеэс бүрэлдэн тогтсон хатуулаг чанартай уулсаас бүрдэнэ.

     Мөлийсөн оройнууд  болон олон тооны нуур цөөрөм нь эртний мөсөн голын шинжийг агуулдаг. Их хэмжээний хур тунадас унадаг бөгөөд энэ нь эндээс эх авдаг олон голуудын эх ундаргын үүсвэр болдог. Тухайлбал Их, Бага Богдын гол, Рашаан гол, Өвөр Богдын гол юм. Эдгээр голууд нь Завхан голд цутгадаг. Мөн сөнөсөн галт уулын тогоонд эртний мөсөн голоос үүссэн өвөрмөц сонин тогтоцтой нуурууд цөөнгүй бий. Тэдгээрийн нэг Бадархундага нуур нь 300 х 400 метрийн хэмжээтэй. Отгонтэнгэр уулын доод оргил нь 3000 метр өндөр бөгөөд түүнийг “Очирваань бурхны тахилын аяга” гэдэг. Тэрээр ойр орчмын бүх томоохон голуудын эх нь болдог байна. Уур амьсгал хатуу ширүүн чийглэг бөгөөд жилийн 4 улиралд хүйтэн сэрүүн, цастай байдаг. Чулуурхаг мөнх цэвдэгт хөрс нилээд тархсан, намхавтар уулсаараа бор шороон хөрстэй.

Мөнх хайрхан уул

      Мөнх Хайрхан уул нь баруун Монголын сүрлэг уулсийн нэг бөгөөд цаст оргил, уудам хөндий, онгон дагшин байгалиараа онцлог. Энэ бүс нутаг нь адал явдалт аялал, уулын явган аялал, байгалийн судалгаанд тохиромжтой. 

    Төв Азийн цөлийн нөлөөнд орших хязгаарлагдмал нөхцөлд бүрэлдэн тогтсон мөнх цэвдэг, мөсөн голууд бүхий өндөр уулын өвөрмөц газарзүйн тогтоцыг хамгаалах, байгалийн цэнгэг усны асар их нөөцийг хадгалах, мөнх цас, мөсөн голоор тэжээгддэг Алтайн нурууны ар өвөр хажуугаас эх авч урсдаг их бага олон голуудын эхийг хамгаалах, хөрсний чийгийн горимыг тогтвортой байлгах чухал ач холбогдолтойг анхаарч 2006 онд УИХ-ын 26 дугаар тогтоолоор улсын тусгай хамгаалалтанд авсан байна. Хамгаалалтын захиргаа нь Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын төвд байрладаг.

     Мөнххайрхан уул, түүний орчмын газар нутаг нь Баян-Өлгий аймгийн Булган сум, Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын хил залгаа нутгийг дамнан 40-80 километрийн өргөнтэйгөөр баруун хойноос зүүн урагш 200 гаруй километр үргэлжлэн оршдог. Мөнххайрхан уулын ноён оргил нь 4362 метр өндөр бөгөөд мөнх цас мөсөн гол бүхий Монголын хоёр дахь өндөр оргил болно. Мөнх цас, мөсөн гол нь 200-гаад ам километр талбайг эзлэн оршино. Монгол Алтайн нурууны мөсөн голуудын дундаж зузаан нь 56 метр байдаг бол Мөнххайрхан уулын мөсний зузаан нь 130 гаруй метр хүрч тус орны гол мөрний нийлбэр урсацаас бараг 2 дахин, газар доорхи хөдөлгөөнт усны нөөцөөс 5 дахин их цэвэр усны нөөц хадгалагдаж байгааг судлаачид тогтоосон байна. Булган, Сэнхэр, Үенч, Бодонч зэрэг томоохон голууд Мөнххайрхан нуруунаас эх аван урсдаг.

   Мөнххайрхан уулын газар нутагт аргаль угалз, янгир, буга, ирвэс, Алтайн хойлог, ятуу, чоно, мануул, үен суусар, голын халиу, минж зэрэг ан амьтан нутаглахаас гадна хоёр нутагтан мөлхөгчдийн олон төрөл зүйл нэг дор оршдог 4 том тархац нутгийн нэг юм. Монгол улсын Улаан номонд орсон Тойрмын хонин гүрвэл ганцхан Мөнххайрхан уулын дэд мужид бий. Мөн ховорт тооцогддог ногоон бах, үхэрдэй, жунгаарын загас зөвхөн Булган голд бий.

    Энэ нутагт Сибирийн ой, Төв Азийн цөлийн ургамал оршихоос гадна баруун талаас Казакстан-Тураны, зүүнээс Дорнод Азийн ургамлын аймгийн төлөөлөл нэвтрэн орж иржээ. Ховд аймгийн Булган сумын нутаг дахь Залаа уул, Магнай уул, Баяндаваа орчмын Их онгог зэрэг газруудад дэлхийд ховордсон, зөвхөн Ази тив, Монголд байдаг нэн ховор ургамал болох “залаархаг хавраг буюу чийр” ургадаг. Вансэмбэрүү, таван салаа, хонин арц, алтан зул, жамъяанмядаг, алтан гагнуур, юмдүүжин зэрэг эмийн ургамал ургана. Мөн шинэсэн ойн зурвастай бөгөөд нийт талбай нь 198 га хүрнэ. Голуудын татам дагуу шинэс, улаан хус, улиас, бургас, заган ой, харгана, чацаргана, сөөгөн шугуй, хайлаас, балгана ургасан байдаг.

  Мөнххайрхан уулын орчимд Алтайн урианхайчууд, казакууд оршин суудаг. Мөнхайрхан уулын орчимд түүх соёл угсаатны байгалийн аялал, эрдэм шинжилгээ судалгааны аялал, уулын спортын аялал, Усан спортын аялал, ердийн хөсгийн болон явган аялал, спорт ан агнуурын аялал зохион байгуулахад тохиромжтой.